چهار درمان اصلی که با نام «تزریق زانو» انجام میشود کورتون، هیالورونیک اسید، PRP و سلول بنیادی است [7]. در آرتروز زانو (استئوآرتریت) تزریق کورتون می‌تواند درد را برای مدتی کوتاه کم کند [2]. جایگاه تزریق به مرحلهٔ بیماری بستگی دارد: بیانیههای اجماع ارتوپدی در اروپا PRP را در مرحلهٔ خفیف و متوسط (مرحلهٔ ۱ تا ۳) مناسب میدانند و در آرتروز زانوی مرحلهٔ پایانی (مرحلهٔ ۴) مناسب نمیدانند [8][9]. هیالورونیک اسید در مطالعات بزرگِ کنترلشده با دارونما فایدهای که از نظر بالینی معنادار باشد نشان نداده و دربارهٔ سلول بنیادی اطمینان به شواهد پایین است؛ راهنمای کالج روماتولوژی آمریکا (ACR) نیز بدون تفکیک مرحله، هیالورونیک اسید، PRP و سلول بنیادی را توصیه نمیکند [3][6][7].
تزریق زانو چیست و چه انواعی دارد؟
تزریق زانو یا تزریق داخل مفصل یعنی واردکردن یک دارو، یا فراورده‌ای که از خون یا سلول تهیه شده است، با سوزن به درون مفصل [1][4][6]. بیشتر در آرتروز زانو مطرح میشود؛ پژوهش‌هایی که در ادامه می‌آید نیز دربارهٔ آرتروز زانو است [2][3][5][6]. دربارهٔ چهار نوع تزریق پرسیده میشود:
- تزریق کورتون (کورتیکواستروئید): دارویی ضدالتهاب است [1]
- تزریق هیالورونیک اسید: در زبان مردم به آن «تزریق ژل زانو» می‌گویند و نام پزشکی آن ویسکوساپلیمنتیشن است [3]
- PRP (پلاسمای غنی از پلاکت): از خون خود فرد تهیه میشود [4]
- تزریق سلول بنیادی: سلول‌هایی که می‌توانند به سلول‌های غضروف، استخوان و بافت چربی تبدیل شوند به درون مفصل وارد می‌شوند [6]
تزریق کورتون چه فایدهای دارد و چه زمانی اثر میکند؟
تزریق کورتون در مشکلات مفصل و بافت نرم مانند آرتروز، شانهٔ یخ‌زده، بورسیت، انگشت ماشه‌ای، سندرم تونل کارپ و خار پاشنه (فاشئیت پلانتار) به کار می‌رود [1]. اثر آن معمولاً طی چند روز و گاهی طی چند ساعت آغاز میشود؛ در ۲۴ ساعت نخست ممکن است درد بیشتر شود و انتظار می‌رود در ۲ تا ۳ روز بعد کمتر شود [1].
بر اساس مرور کاکرین که ۲۷ مطالعه (۱۷۶۷ بیمار) را در آرتروز زانو بررسی کرده است، به نظر می‌رسد تزریق کورتون در مقایسه با تزریق ساختگی (دارونما) درد را کم میکند؛ میانگین تفاوت در مقیاس ۱۰ سانتی‌متری درد، ۱ سانتی‌متر است [2]. این فایده در ۱ تا ۲ هفتهٔ نخست متوسط، در هفتهٔ ۴ تا ۶ کم تا متوسط و در هفتهٔ ۱۳ کم است؛ شواهدی وجود ندارد که اثر در هفتهٔ ۲۶ باقی مانده باشد [2]. این مرور کیفیت شواهد را پایین دانسته و گزارش کرده است که روشن نیست فایدهای که از نظر بالینی مهم باشد وجود دارد یا نه [2].
تزریق کورتون با چه فاصله‌ای انجام میشود و چه عوارضی دارد؟
بر اساس یک برگهٔ اطلاعات بیمار NHS، معمولاً میان دو تزریق دستکم ۶ هفته فاصله گذاشته میشود و بیش از ۳ تزریق در یک ناحیه طی ۱۲ ماه معمولاً توصیه نمیشود [1]. توصیه میشود پس از تزریق، آن ناحیه در همان روز و روز بعد استراحت داده شود و فعالیت سنگین و ورزش به مدت ۲ هفته محدود شود [1].
پیش از تزریق باید دیابت، مصرف داروهای رقیق‌کنندهٔ خون، عفونت، بارداری و تزریق استروئید در هفته‌های اخیر به پزشک گفته شود [1].
اثر آن بر غضروف محل بحث است: راهنمای ACR یادآور میشود که یک پژوهش این احتمال را مطرح کرده است که برخی فراورده‌های استروئیدی یا تزریق با تناوب معیّن ممکن است در از دست رفتن غضروف نقش داشته باشد، اما هیئت تدوین‌کننده از اهمیت بالینی آن مطمئن نبوده است، زیرا تغییر غضروف با بدتر شدن درد یا عملکرد همراه نبوده است [7]. در مرور کاکرین از نظر عوارض جانبی تفاوتی میان کورتون و تزریق ساختگی نشان داده نشده است [2].
عوارضی که در این برگه آمده چنین است [1]:
- تشدید درد در محل تزریق: ممکن است در ۲۴ ساعت نخست آغاز شود و تا ۵ تا ۷ روز ادامه یابد
- سرخی و گرمی صورت
- بالا رفتن قند خون به مدت چند روز در افراد مبتلا به دیابت
- کم‌رنگ شدن پوست در محل تزریق یا فرورفتگی پوست بر اثر از دست رفتن بافت چربی
- عفونت: نادر است، اما ممکن است رخ دهد
- آسیب به تاندون‌های مجاور: خطری اندک است
تزریق هیالورونیک اسید («ژل زانو»)
این روش تزریق هیالورونیک اسید یا مشتقات آن به درون مفصل است و بیش از ۵۰ سال است که در آرتروز زانو به کار می‌رود. بهصورت یک تزریق یا یک دورهٔ دو تا شش تزریقی انجام میشود [3].
نتیجهٔ اصلی مروری که در سال ۲۰۲۲ در BMJ منتشر شد بر ۲۴ مطالعهٔ بزرگِ کنترلشده با دارونما (۸۹۹۷ بیمار) استوار است: هیالورونیک اسید در مقایسه با دارونما درد را در مقیاس ۱۰۰ میلی‌متری بهطور میانگین ۲ میلی‌متر کم کرده است؛ این مقدار کمتر از کوچک‌ترین تفاوتی است که از نظر بالینی معنادار شمرده میشود [3].
عوارض جدی، مانند رویدادهایی که به بستری شدن در بیمارستان انجامیده، در ۳٫۷ درصد از کسانی که هیالورونیک اسید گرفته بودند و ۲٫۵ درصد از کسانی که دارونما گرفته بودند دیده شد [3]. به گفتهٔ نویسندگان، یافته‌ها از کاربرد گستردهٔ این تزریق پشتیبانی نمیکند؛ با این حال نمی‌توان این احتمال را رد کرد که برخی گروه‌های گزیده از بیماران سود ببرند [3].
درمان زانو با PRP چیست و چند جلسه انجام میشود؟
برای PRP از فرد خون گرفته میشود؛ خون سانتریفیوژ میشود تا پلاکت‌ها جدا و تغلیظ شوند و سپس به ناحیهٔ مورد نظر تزریق می‌شوند. پلاکت‌ها عوامل رشدی دارند که در ترمیم اهمیت دارند [4].
شواهد ناهمسو است. آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) بیان میکند که شمار مقاله‌هایی که اثربخشی PRP را در آرتروز خفیف و متوسط زانو نشان می‌دهند رو به افزایش است، اما پژوهش‌هایی که ادعاهای مطرح‌شده در رسانه‌ها را تأیید کنند کافی نیست [4]. در مقابل، در کارآزمایی کنترلشده با دارونمای RESTORE (۲۸۸ بیمار با آرتروز خفیف و متوسط)، PRP پس از ۱۲ ماه از نظر درد و حجم غضروف تفاوت معناداری با تزریق سرم نمکی نداشت [5].
در اینجا مرحلهٔ بیماری تعیین‌کننده است. بر اساس اجماع سال ۲۰۲۴ انجمن اروپایی تروماتولوژی ورزشی، جراحی زانو و آرتروسکوپی (ESSKA)، شواهد بالینی نشان می‌دهد که PRP در آرتروز خفیف و متوسط زانو (مرحلهٔ ۳ کلگرن–لارنس و پایین‌تر) مؤثر است؛ این اجماع PRP را عمدتاً برای مرحله‌های ۱ تا ۳ گزینه‌ای معتبر می‌داند [8]. در یک کارآزمایی تصادفی با ۱۶۲ بیمار در مرحله‌های گوناگون، در مرحلهٔ اولیه سه تزریق PRP در ماه ششم نتیجهٔ بهتری داد؛ اما در مرحلهٔ پیشرفته (مرحلهٔ ۴) افزایش تعداد تزریق‌ها نتیجه را بهطور معناداری بهتر نکرد [10].
در این منابع برنامهٔ مورد توافقی برای شمار جلسه‌ها نیامده است: در کارآزمایی RESTORE سه تزریق با فاصلهٔ یک هفته انجام شد [5]؛ ACR یادآور میشود که برای تهیهٔ PRP و روش‌های تزریق آن استانداردی وجود ندارد و از این رو دشوار است بدانیم دقیقاً چه چیزی تزریق میشود [7].
درد محل تزریق ممکن است در یکی دو هفتهٔ نخست بیشتر شود و ممکن است چند هفته طول بکشد تا فایدهای احساس شود؛ به گفتهٔ AAOS به نظر می‌رسد میزان بروز مشکلاتی مانند عفونت، آسیب بافتی و آسیب عصب با آنچه در تزریق کورتون دیده میشود تفاوتی ندارد [4].
درمان با سلول بنیادی در زانو چگونه انجام میشود و شواهد چه می‌گویند؟
تصور میشود سلول‌های بنیادی از نظر تئوری بتوانند غضروف آسیب‌دیده را بازسازی کنند؛ به همین دلیل در آرتروز به کار می‌روند [6]. سلول‌ها با سوزن به مفصل زانو تزریق می‌شوند؛ منبع، روش تهیه و دوز آنها در مطالعات گوناگون متفاوت است و بهترین روش و دوز شناخته نشده است [6].
مرور کاکرینِ سال ۲۰۲۵، ۲۵ مطالعه (۱۳۴۱ بیمار) را بررسی کرده است که بیشترشان کوچک بوده‌اند. در مقایسه با تزریق دارونما، تزریق سلول بنیادی ممکن است تا شش ماه درد و عملکرد را اندکی بهتر کند: در مقیاس ۱۰ امتیازی، درد با دارونما ۴٫۵ و با سلول بنیادی ۳٫۳ امتیاز بوده است؛ اطمینان به این شواهد پایین است [6].
روشن نیست که غضروف را بازسازی میکند یا نه؛ پیشرفت بیماری در عکس رادیولوژی در هیچ مطالعه‌ای ارزیابی نشده است [6]. عوارض جدی به‌ندرت گزارش شده است، اما خطرهای احتمالیِ درمانی که توان تحریک رشد سلول را دارد و نیز سلول‌هایی که از فرد دیگری گرفته می‌شوند شناخته نشده است [6].
راهنماها چه می‌گویند؟ جایگاه تزریق بر اساس مرحلهٔ بیماری
راهنماها و بیانیههای اجماع همه یک چیز نمی‌گویند؛ برخی از آنها توصیه را بر اساس مرحلهٔ بیماری می‌دهند. آرتروز زانو در عکس رادیولوژی با طبقه‌بندی کلگرن–لارنس از ۰ تا ۴ مرحله‌بندی میشود؛ مرحلهٔ ۴ مرحلهٔ پیشرفته، یعنی مرحلهٔ پایانی است [5][9][10]. اجماع مشترک ESSKA و انجمن بین‌المللی بازسازی غضروف و حفظ مفصل (ICRS)، PRP را در بیماران ۸۰ ساله و کمتر که در مرحلهٔ ۰ تا ۳ هستند و از درمان‌های غیرجراحی یا تزریق‌های دیگر نتیجهٔ کافی نگرفته‌اند مناسب می‌داند؛ اما آن را به‌عنوان نخستین درمان و در مرحلهٔ پایانی (مرحلهٔ ۴) مناسب نمی‌داند [9]. در آرتروز زانوی مرحلهٔ پایانی، هنگامی که درد با درمان‌های دیگر مهار نمیشود، درمانی که مطرح میشود تعویض مفصل زانو است [6]؛ این موضوع در نوشته‌ای جداگانه در همین راهنمای بیماران توضیح داده شده است.
راهنمای ACR (۲۰۱۹) میان مرحله‌ها تفاوتی نمی‌گذارد. در آرتروز زانو و لگن، ورزش و در افراد دارای اضافه‌وزن کاهش وزن را بهطور قوی توصیه میکند؛ در انگلستان، NICE تزریق هیالورونیک اسید را توصیه نمیکند و مرور BMJ نیز گزارش میکند که بیشتر راهنماها از این تزریق پشتیبانی نمی‌کنند [3][7]. توصیه‌های ACR دربارهٔ تزریق‌ها چنین است [7]:
- تزریق کورتون: در آرتروز زانو و لگن بهطور قوی و در آرتروز دست بهطور مشروط توصیه میشود؛ در تزریق به مفصل لگن، هدایت با سونوگرافی بهطور قوی توصیه میشود
- هیالورونیک اسید: در زانو و مفصل قاعدهٔ شست دست بهطور مشروط و در لگن بهطور قوی توصیه نمیشود؛ توصیهٔ مشروط مانع از آن نیست که وقتی گزینه‌های دیگر کافی نبوده‌اند، پس از گفت‌وگو با بیمار به کار رود
- PRP و سلول بنیادی: در آرتروز زانو و لگن بهطور قوی توصیه نمی‌شوند
- اگر قرار است تزریقی انجام شود، کورتون بهطور مشروط بر تزریق‌های دیگر ترجیح داده میشود، زیرا کیفیت شواهدِ آن بهطور چشمگیری بالاتر است
چه زمانی نباید منتظر ماند
هر تزریق مفصلی، هرچند اندک، خطر عفونت مفصل (آرتریت سپتیک) را به همراه دارد [6]. پس از تزریق در موارد زیر بدون معطلی به پزشکی که تزریق را انجام داده یا به یک مرکز درمانی مراجعه کنید [1]:
- افزایش چشمگیر درد
- قرمزی یا گرمی در محل تزریق
- تب بالاتر از ۳۸ درجه
- احساس ناخوشیِ شدید
پرسش‌های پرتکرار
- تزریق زانو هر چند وقت یک بار انجام میشود؟
- در تزریق کورتون معمولاً میان دو تزریق دستکم ۶ هفته فاصله گذاشته میشود و بیش از ۳ تزریق در یک ناحیه طی ۱۲ ماه معمولاً توصیه نمیشود [1]. هیالورونیک اسید بهصورت یک تزریق یا یک دورهٔ دو تا شش تزریقی انجام میشود [3]؛ برای تهیه و تزریق PRP استانداردی وجود ندارد [7].
- آیا تزریق کورتون ضرر دارد؟
- ممکن است تشدید درد در محل تزریق به مدت چند روز، سرخی صورت و در افراد مبتلا به دیابت بالا رفتن موقت قند خون دیده شود؛ عفونت نادر است [1]. این احتمال مطرح شده است که تزریق با تناوب معیّن در از دست رفتن غضروف نقش داشته باشد، اما اهمیت بالینی آن روشن نیست [7].
- تزریق هیالورونیک اسید (ژل) به زانو چه فایدهای دارد؟
- در مطالعات بزرگِ کنترلشده با دارونما، درد را در مقایسه با دارونما تنها اندکی و کمتر از حدی که از نظر بالینی معنادار شمرده میشود کم کرده و عوارض جدی آن بیشتر از دارونما بوده است [3]. NICE این تزریق را توصیه نمیکند [3]؛ ACR نیز آن را در زانو بهطور مشروط توصیه نمیکند [7].
- آیا PRP برای زانو مفید است؟
- به مرحلهٔ بیماری بستگی دارد و شواهد ناهمسو است. بیانیههای اجماع ESSKA، PRP را در مرحلهٔ خفیف و متوسط (مرحلهٔ ۱ تا ۳) مناسب میدانند و در مرحلهٔ پایانی (مرحلهٔ ۴) مناسب نمیدانند [8][9]. در کارآزمایی کنترلشده با دارونمای RESTORE، PRP پس از ۱۲ ماه بهتر از تزریق سرم نمکی نبود [5]؛ راهنمای ACR نیز بدون تفکیک مرحله، PRP را توصیه نمیکند [7].
این نوشته یک خلاصهٔ کلی است؛ تصمیم دربارهٔ تشخیص و درمان با ارزیابی پزشکی که شما را معاینه میکند گرفته میشود.
منابع
- Steroid Injections: Integrated Musculoskeletal (iMSK) Service patient information (PI091). North Tees and Hartlepool NHS Foundation Trust, n.d.. nth.nhs.uk
- Intra-articular corticosteroid for knee osteoarthritis. Cochrane Database of Systematic Reviews (Jüni P, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Viscosupplementation for knee osteoarthritis: systematic review and meta-analysis. BMJ (Pereira TV, et al.), 2022. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Platelet-Rich Plasma (PRP). American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Effect of Intra-articular Platelet-Rich Plasma vs Placebo Injection on Pain and Medial Tibial Cartilage Volume in Patients With Knee Osteoarthritis: The RESTORE Randomized Clinical Trial. JAMA (Bennell KL, et al.), 2021. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Stem cell injections for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database of Systematic Reviews (Whittle SL, et al.), 2025. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis & Rheumatology (Kolasinski SL, et al.), 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- The use of injectable orthobiologics for knee osteoarthritis: A European ESSKA-ORBIT consensus. Part 1—Blood-derived products (platelet-rich plasma). Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy (Laver L, et al.), 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Platelet-rich plasma injections for the management of knee osteoarthritis: The ESSKA-ICRS consensus. Recommendations using the RAND/UCLA appropriateness method for different clinical scenarios. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy (Kon E, et al.), 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Multiple PRP injections are more effective than single injections and hyaluronic acid in knees with early osteoarthritis: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy (Görmeli G, et al.), 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
این نوشته برای اطلاعات عمومی است و جای معاینه و تصویربرداری را نمی‌گیرد. اگر خودتان مشکلی دارید، به پزشک مراجعه کنید. معاینه و مشاوره به زبان‌های ترکی و انگلیسی انجام میشود.
نوشته‌های دیگر در این زمینه
- پارگی رباط صلیبی قدامی: آیا جراحی حتماً لازم است؟
- کیست بیکر: تورم پشت زانو چرا ایجاد میشود و چگونه برطرف میشود؟
- آسیب غضروف زانو: آیا غضروف ترمیم میشود و درمان آن چیست؟
- آرتروز زانو: ورزش، وزن، تزریق و تعویض مفصل؛ کدام و چه زمانی؟
- درد زانو: علت چیست، چه چیزی کمک میکند و به کدام پزشک مراجعه کنیم؟
- جراحی تعویض مفصل زانو: برای چه کسانی انجام میشود و بهبودی چگونه میگذرد؟
- پارگی منیسک: ورزش یا آرتروسکوپی؟
- درد کشکک زانو و کندرومالاسی کشکک: علت چیست و چگونه خوب میشود؟