Diz iğnesi: kortizon, hyalüronik asit, PRP ve kök hücre ne işe yarar?

Diz iğnesi nedir, hangi türleri var?

Diz iğnesi ya da eklem iğnesi, bir ilacın ya da kandan, hücreden hazırlanan bir ürünün iğneyle eklemin içine verilmesidir ^[1][4][6]. En sık diz kireçlenmesinde gündeme gelir; aşağıdaki araştırmalar da diz kireçlenmesi üzerinedir ^[2][3][5][6]. Dört tür iğne sorulur:

• Kortizon iğnesi (kortikosteroid): iltihap giderici bir ilaçtır ^[1]
• Hyalüronik asit iğnesi: halk arasında "diz sıvısı iğnesi" denir, tıbbi adı viskosuplementasyondur ^[3]
• PRP (trombositten zengin plazma): kişinin kendi kanından hazırlanır ^[4]
• Kök hücre iğnesi: kıkırdak, kemik ve yağ dokusu hücrelerine dönüşebilen hücreler eklem içine verilir ^[6]

Kortizon iğnesi ne işe yarar, ne zaman etki eder?

Kortizon iğnesi kireçlenme, donuk omuz, bursit, tetik parmak, karpal tünel sendromu ve topuk dikeni (plantar fasiit) gibi eklem ve yumuşak doku sorunlarında kullanılır ^[1]. Etkisi genellikle birkaç günde, bazen saatler içinde başlar; ilk 24 saatte ağrı artabilir, sonraki 2–3 günde azalması beklenir ^[1].

Diz kireçlenmesinde 27 çalışmayı (1767 hasta) inceleyen Cochrane derlemesine göre kortizon iğnesi, sahte (plasebo) iğneye kıyasla ağrıyı azaltıyor görünmektedir; ortalama fark 10 santimetrelik ağrı ölçeğinde 1 santimetredir ^[2]. Yarar ilk 1–2 haftada orta düzeyde, 4–6. haftada küçük ile orta arası, 13. haftada küçüktür; 26. haftada etkinin sürdüğüne ilişkin kanıt yoktur ^[2]. Derleme kanıt kalitesini düşük bulmuş, klinik açıdan önemli bir yarar olup olmadığının belirsiz kaldığını bildirmiştir ^[2].

Kortizon iğnesi kaç gün arayla yapılır, yan etkileri nelerdir?

Bir NHS hasta broşürüne göre iki iğne arasında genellikle en az 6 hafta beklenir ve aynı bölgeye 12 ay içinde 3'ten fazla iğne genellikle önerilmez ^[1]. İğneden sonra bölgenin o gün ve ertesi gün dinlendirilmesi, ağır etkinlik ve egzersizin 2 hafta kısıtlanması önerilir ^[1].

İğneden önce şeker hastalığı, kan sulandırıcı kullanımı, geçirilmiş enfeksiyon, gebelik ve son haftalarda yapılmış steroid iğnesi hekime bildirilmelidir ^[1].

Kıkırdağa etkisi tartışmalıdır: ACR kılavuzu, bir araştırmanın belirli steroid türlerinin ya da belirli sıklıkta yapılan iğnelerin kıkırdak kaybına katkıda bulunabileceği olasılığını gündeme getirdiğini, ancak kıkırdaktaki değişiklik ağrı ya da işlevde kötüleşmeyle ilişkili bulunmadığı için panelin bunun klinik öneminden emin olamadığını aktarır ^[7]. Cochrane derlemesinde yan etkiler açısından kortizon ile sahte iğne arasında fark gösterilmemiştir ^[2].

Broşürde sayılan yan etkiler şunlardır ^[1]:

• İğne yerinde ağrının alevlenmesi: ilk 24 saatte başlayabilir, 5–7 güne kadar sürebilir
• Yüzde kızarma ve sıcaklık
• Şeker hastalığı (diyabet) olanlarda birkaç gün süren kan şekeri yükselmesi
• İğne yerinde derinin renginin açılması ya da yağ dokusu kaybına bağlı çukurlaşma
• Enfeksiyon: nadirdir, ancak olabilir
• Yakındaki tendonlarda hasar: küçük bir risktir

Hyalüronik asit iğnesi ("diz sıvısı iğnesi")

Hyalüronik asit ya da türevlerinin eklem içine enjekte edilmesidir; diz kireçlenmesinde 50 yılı aşkın süredir kullanılır. Tek iğne ya da iki ile altı iğnelik kür hâlinde uygulanır ^[3].

2022'de BMJ'de yayımlanan derlemenin ana sonucu, büyük ve plasebo kontrollü 24 çalışmaya (8997 hasta) dayanır: hyalüronik asit ağrıyı plaseboya göre 100 milimetrelik ölçekte ortalama 2 milimetre azaltmıştır; bu, klinik açıdan anlamlı sayılan en küçük farkın altındadır ^[3].

Hastaneye yatış gerektiren olaylar gibi ciddi yan etkiler hyalüronik asit alanların yüzde 3,7'sinde, plasebo alanların yüzde 2,5'inde görülmüştür ^[3]. Yazarlara göre bulgular bu iğnenin yaygın kullanımını desteklememektedir; yine de seçilmiş bazı hasta gruplarının yarar görme olasılığı dışlanamaz ^[3].

PRP diz tedavisi nedir, kaç seans yapılır?

PRP için kişiden kan alınır; kan santrifüj edilerek trombositler ayrılır, yoğunlaştırılır ve ilgili bölgeye enjekte edilir. Trombositler, iyileşmede önemli olan büyüme faktörleri içerir ^[4].

Kanıtlar çelişkilidir. Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi (AAOS), hafif ve orta dereceli diz kireçlenmesinde PRP'nin etkili olduğunu gösteren yayınların arttığını, ancak basındaki iddiaları destekleyecek araştırmaların eksik olduğunu belirtir ^[4]. Plasebo kontrollü RESTORE çalışmasında (hafif ve orta dereceli kireçlenmesi olan 288 hasta) ise PRP, 12 ay sonunda ağrıda ve kıkırdak hacminde serum fizyolojik iğnesinden anlamlı biçimde farklı bulunmamıştır ^[5].

Evre burada belirleyicidir. Avrupa Spor Travmatolojisi, Diz Cerrahisi ve Artroskopi Derneği'nin (ESSKA) 2024 uzlaşısına göre klinik kanıtlar PRP'nin hafif ve orta evre diz kireçlenmesinde (Kellgren-Lawrence 3. evre ve altı) etkili olduğunu göstermektedir; uzlaşı PRP'yi başlıca 1–3. evreler için geçerli bir seçenek sayar ^[8]. Farklı evrelerdeki 162 hastayla yapılan randomize bir çalışmada, erken evrede üç PRP iğnesi altıncı ayda daha iyi sonuç vermiş; ileri evrede (4. evre) ise iğne sayısını artırmak sonuçları anlamlı biçimde iyileştirmemiştir ^[10].

Kaç seans yapılacağı konusunda uzlaşılmış bir şema bu kaynaklarda yer almaz: RESTORE çalışmasında birer hafta arayla üç iğne yapılmıştır ^[5]; ACR, PRP'nin hazırlanışında ve uygulama tekniklerinde standart bulunmadığına, bu yüzden tam olarak neyin enjekte edildiğini belirlemenin güç olduğuna dikkat çeker ^[7].

İğne yerindeki ağrı ilk bir iki hafta artabilir, yararın hissedilmesi birkaç hafta sürebilir; AAOS'ye göre enfeksiyon, doku hasarı ve sinir yaralanması gibi sorunların sıklığı kortizon iğnesindekinden farklı görünmemektedir ^[4].

Kök hücre tedavisi dize nasıl uygulanır, kanıtlar ne diyor?

Kök hücrelerin kuramsal olarak hasarlı kıkırdağı yeniden oluşturabileceği düşünülür; kireçlenmede bu nedenle kullanılmaktadır ^[6]. Hücreler iğneyle diz eklemine verilir; kaynakları, hazırlanma yöntemi ve dozu çalışmadan çalışmaya değişir, en uygun yöntem ve doz bilinmemektedir ^[6].

2025 tarihli Cochrane derlemesi, çoğu küçük 25 çalışmayı (1341 hasta) incelemiştir. Plasebo iğnesine kıyasla kök hücre iğnesi altı aya kadar ağrıyı ve işlevi biraz iyileştirebilir: 10 puanlık ölçekte ağrı plaseboda 4,5, kök hücrede 3,3 puandır; bu kanıtın güvenilirliği düşüktür ^[6].

Kıkırdağı yenileyip yenilemediği bilinmemektedir; röntgendeki ilerleme hiçbir çalışmada değerlendirilmemiştir ^[6]. Ciddi yan etkiler seyrek bildirilmiştir, ancak hücre büyümesini uyarma kapasitesi olan bir tedavinin ve başka bir kişiden alınan hücrelerin olası riskleri bilinmemektedir ^[6].

Kılavuzlar ne diyor? Evreye göre iğnenin yeri

Kılavuzlar ve uzlaşı metinleri aynı şeyi söylemez; bir bölümü öneriyi hastalığın evresine göre verir. Diz kireçlenmesi röntgende Kellgren-Lawrence sınıflamasıyla 0'dan 4'e kadar evrelenir; 4. evre ileri, yani son evredir ^[5][9][10]. ESSKA ile Uluslararası Kıkırdak Rejenerasyonu ve Eklem Koruma Derneği'nin (ICRS) ortak uzlaşısı PRP'yi, iğnesiz ya da iğneli ameliyatsız tedavilerden yeterli sonuç alınamamış, 80 yaş ve altındaki, 0–3. evredeki hastalarda uygun bulur; ilk tedavi olarak ve son evrede (4. evre) uygun bulmaz ^[9]. Son evre diz kireçlenmesinde, diğer tedavilerle ağrı kontrol edilemediğinde gündeme gelen tedavi diz protezidir ^[6]; bu rehberde ayrı bir yazıda anlatılmıştır.

ACR kılavuzu (2019) evre ayrımı yapmaz. Diz ve kalça kireçlenmesinde egzersizi ve fazla kilosu olanlarda kilo vermeyi güçlü biçimde önerir; İngiltere'de NICE hyalüronik asit iğnesini önermez, BMJ derlemesi de kılavuzların çoğunun bu iğneyi desteklemediğini aktarır ^[3][7]. ACR'nin iğnelere ilişkin önerileri şöyledir ^[7]:

• Kortizon iğnesi: diz ve kalça kireçlenmesinde güçlü biçimde, el kireçlenmesinde koşullu olarak önerilir; kalça iğnesinde ultrason eşliği güçlü biçimde önerilir
• Hyalüronik asit: dizde ve başparmak kökü ekleminde koşullu olarak, kalçada güçlü biçimde önerilmez; koşullu öneri, diğer seçenekler yetersiz kaldığında hastayla konuşularak kullanılmasına engel değildir
• PRP ve kök hücre: diz ve kalça kireçlenmesinde güçlü biçimde önerilmez
• Bir iğne yapılacaksa kortizon, kanıt kalitesi belirgin biçimde daha yüksek olduğu için diğer iğnelere koşullu olarak yeğlenir

Beklemeden başvurmanız gerekenler

Her eklem iğnesi, küçük de olsa eklem enfeksiyonu (septik artrit) riski taşır ^[6]. İğneden sonra şu durumlarda beklemeden iğneyi yapan hekime ya da bir sağlık kuruluşuna başvurun ^[1]:

• Ağrıda belirgin artış
• İğne yerinde kızarıklık ya da sıcaklık
• 38 derecenin üzerinde ateş
• Kendinizi çok hasta hissetmeniz

Kaynaklar

1. Steroid Injections: Integrated Musculoskeletal (iMSK) Service patient information (PI091). North Tees and Hartlepool NHS Foundation Trust, n.d.. nth.nhs.uk
2. Intra-articular corticosteroid for knee osteoarthritis. Cochrane Database of Systematic Reviews (Jüni P, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
3. Viscosupplementation for knee osteoarthritis: systematic review and meta-analysis. BMJ (Pereira TV, et al.), 2022. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. Platelet-Rich Plasma (PRP). American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
5. Effect of Intra-articular Platelet-Rich Plasma vs Placebo Injection on Pain and Medial Tibial Cartilage Volume in Patients With Knee Osteoarthritis: The RESTORE Randomized Clinical Trial. JAMA (Bennell KL, et al.), 2021. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
6. Stem cell injections for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database of Systematic Reviews (Whittle SL, et al.), 2025. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
7. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis & Rheumatology (Kolasinski SL, et al.), 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
8. The use of injectable orthobiologics for knee osteoarthritis: A European ESSKA-ORBIT consensus. Part 1—Blood-derived products (platelet-rich plasma). Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy (Laver L, et al.), 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
9. Platelet-rich plasma injections for the management of knee osteoarthritis: The ESSKA-ICRS consensus. Recommendations using the RAND/UCLA appropriateness method for different clinical scenarios. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy (Kon E, et al.), 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
10. Multiple PRP injections are more effective than single injections and hyaluronic acid in knees with early osteoarthritis: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy (Görmeli G, et al.), 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov