درد کشکک زانو (درد پاتلوفمورال) دردی است که در جلوی زانو، اطراف کشکک یا پشت آن حس میشود و با بالا و پایین رفتن از پله، چمباتمه زدن و نشستن طولانی با زانوهای خم بیشتر میشود [1][3]. «کندرومالاسی کشکک» (کندرومالاسی پاتلا) در گزارش ام‌آرآی به معنای نرم شدن و تخریب غضروف پشت کشکک است؛ نقص‌های خفیف غضروف در افراد بدون درد نیز تقریباً به همان اندازه دیده میشود [1][6]. درمان اصلی ورزش‌هایی است که عضلات لگن و ران را تقویت میکنند؛ جراحی بسیار بهندرت لازم میشود [1][3].
درد کشکک زانو چیست و چرا ایجاد میشود؟
کشکک (پاتلا) هنگام خم و راست شدن زانو در شیاری در انتهای استخوان ران می‌لغزد [1]. دردی که در جلوی زانو، اطراف کشکک یا پشت آن حس میشود درد پاتلوفمورال نام دارد؛ به آن «زانوی دونده» و «درد جلوی زانو» نیز می‌گویند [1][4].
دو عامل اصلی عبارت‌اند از فشار بیش از حد و درست نلغزیدن کشکک در شیار خود [1]. فعالیت‌هایی که بار مکرر بر زانو وارد میکنند، مانند دویدن، چمباتمه زدن و بالا رفتن از پله، یا افزایش ناگهانی فعالیت میتوانند درد را آغاز کنند؛ مشکلات راستای پا و ضعف عضلات، به‌ویژه عضلهٔ جلوی ران (چهارسر ران)، نیز ممکن است لغزش کشکک را مختل کنند [1].
«کندرومالاسی کشکک» در گزارش ام‌آرآی یعنی چه و چه درجه‌هایی دارد؟
کندرومالاسی کشکک نرم شدن و تخریب غضروف مفصلی در سطح پشتی کشکک است و در بخشی از افراد دچار درد کشکک وجود دارد [1]. غضروف عصب ندارد؛ از این رو آسیب غضروف مستقیماً درد ایجاد نمیکند، اما می‌تواند به التهاب پردهٔ مفصلی و درد در استخوان زیرین بینجامد [1].
کندرومالاسی در گزارش، ظاهر غضروف را توصیف میکند و به‌تنهایی درمان را تعیین نمیکند [2][6]. در مطالعه‌ای که ام‌آرآی ۶۴ بیمار را با ۷۰ فرد بدون درد مقایسه کرد، نقص‌های خفیف غضروف کشکک در ۲۳ درصد بیماران و ۲۱ درصد افراد بدون درد دیده شد و هیچ‌یک از تغییرات ساختاری با درد ارتباط نداشت؛ در این مطالعه هیچ‌کس دچار از دست رفتن غضروف در تمام ضخامت نبود [6]. منبع بررسیشده نیز درمان را بر اساس درجه تفکیک نمیکند [2].
روش ارجح برای ارزیابی غضروف ام‌آرآی است؛ تغییرات به چهار درجه تقسیم میشود [2]:
- درجهٔ ۱: سطح غضروف سالم است، اما غضروف نرم و متورم شده است
- درجهٔ ۲: شکاف و تکه‌تکه شدن سطح در ناحیه‌ای به قطر نیم اینچ (حدود ۱٫۳ سانتی‌متر) یا کمتر
- درجهٔ ۳: از دست رفتن بخشی از ضخامت غضروف در ناحیه‌ای به قطر بیش از نیم اینچ
- درجهٔ ۴: از دست رفتن غضروف در تمام ضخامت، تا استخوان زیرین
علائم آن چیست و در چه کسانی دیده میشود؟
این درد به‌ویژه نوجوانان و جوانان را درگیر میکند [4]؛ در کسانی که ورزش میکنند و در زنان شایع است، اما در افرادی که ورزش نمی‌کنند نیز دیده میشود [1].
شایع‌ترین علامت دردی مبهم و گنگ در جلوی زانو است که ممکن است به‌تدریج یا ناگهانی شروع شود [1][3]. تورم زانو، قفل شدن آن یا داغ و قرمز بودن زانو در میان علائمی که آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) برمی‌شمارد نیست [1]. ویژگی‌های معمول این‌هاست [1][3]:
- درد هنگام بالا و پایین رفتن از پله، چمباتمه زدن، دویدن و پریدن
- درد پس از نشستن طولانی با زانوهای خم
- دشواری در زانو زدن
- صدای تق‌تق زانو هنگام بالا رفتن از پله یا برخاستن پس از نشستن طولانی
به کدام تخصص مراجعه کنیم و تشخیص چگونه داده میشود؟
درد کشکک زانو را ارتوپدی و تروماتولوژی بررسی میکند. تشخیص معمولاً تنها با معاینه ممکن است [1]: بررسی میشود که آیا حرکاتی مانند چمباتمه زدن درد را برمی‌انگیزد، و راستای پا، حرکت کشکک، قدرت عضلات لگن و ران و شیوهٔ راه رفتن ارزیابی میشود [1][3].
برای اطمینان از اینکه استخوان‌ها آسیب ندیده‌اند، در بیشتر موارد عکس رادیولوژی نیز درخواست میشود؛ ام‌آرآی ممکن است زمانی درخواست شود که علائم پس از مدتی با وجود فیزیوتراپی و ورزش در خانه بهتر نشود [1].
هر دردی در جلوی زانو درد پاتلوفمورال نیست. مشکلات تاندون، آسیب منیسک و رباط، آرتروز، بیماری ازگود-اشلاتر در سن رشد و دررفتگی یا جابه‌جا شدن کشکک (ناپایداری) وضعیت‌هایی جداگانه‌اند و جداگانه ارزیابی می‌شوند [3].
درمان اصلی: ورزش برای عضلات لگن و ران
راهنمای انجمن فیزیوتراپی آمریکا (APTA) بر پایهٔ شواهد قوی توصیه میکند که برای کاهش درد و بهبود عملکرد، ورزش‌های مربوط به لگن و زانو با هم انجام شود [3]. ورزش‌های لگن عضلات پشت و کنار لگن را و ورزش‌های زانو عضلهٔ جلوی ران را به کار می‌گیرند [1][3].
یک مرور کاکرین که ۳۱ مطالعه را بررسی کرده است شواهدی با کیفیت بسیار پایین اما همسو یافته است مبنی بر اینکه ورزش ممکن است درد را به اندازه‌ای که از نظر بالینی مهم است کاهش دهد و عملکرد را بهتر کند؛ برای تعیین بهترین نوع ورزش شواهد کافی نیست [4].
برای درد کشکک زانو در خانه چه چیزی کمک میکند؟
مسکنهای ضدالتهابی (NSAID) میتوانند درد را کم کنند [1]؛ اینکه کدام برای شما مناسب است را از داروساز یا پزشک خود بپرسید. در منابعی که این نوشته بر آن‌ها تکیه دارد، از داروها تنها مسکن‌ها آمده‌اند و از دارو یا مکملی که غضروف را بازسازی کند سخنی نیست [1][2]. اقدامات اصلی که می‌توان در خانه انجام داد این‌هاست [1][7]:
- کنار گذاشتن فعالیت‌هایی که درد را بیشتر میکنند تا زمانی که درد برطرف شود
- روی آوردن به فعالیت‌هایی که بار کمتری بر زانو می‌گذارند، مانند دوچرخهٔ ثابت و شنا
- گذاشتن کیسهٔ یخِ پیچیده در حوله، هر ۲ تا ۳ ساعت و تا ۲۰ دقیقه
- کاهش وزن در صورت اضافه‌وزن
- افزایش تدریجی شدت و مدت تمرین
جایگاه چسب، زانوبند، کفی و تزریق
چسب: بنا بر راهنما، چسب‌زنی کشکک که متناسب با هر فرد انجام شود، همراه با ورزش ممکن است به کاهش فوری درد و بهتر شدن نتیجهٔ ورزش در کوتاهمدت (۴ هفته) کمک کند [3].
زانوبند: یک مرور کاکرین شواهدی با کیفیت بسیار پایین یافته است مبنی بر اینکه در بزرگسالانی که ورزش نیز می‌کردند، زانوبند در کوتاهمدت (کمتر از سه ماه) درد را کاهش نداده و عملکرد را بهبود نبخشیده است [5]؛ راهنما نیز تجویز زانوبند را توصیه نمیکند [3].
کفی: راهنما برای کسانی که پایشان بیش از حد طبیعی به داخل می‌چرخد، استفاده از کفی آماده را برای مدتی کوتاه (حداکثر ۶ هفته) و همراه با ورزش توصیه میکند [3].
تزریق: بنا بر منبع بررسیشده، PRP گاهی پیشنهاد میشود، اما درمان استاندارد نیست و نشان داده نشده است که نتایج را بهطور پایدار بهتر کند؛ تزریق‌های داخل‌مفصلی کورتون با دوز بالا یا به دفعات زیاد نیز ممکن است غضروف را نرم کند [2]. انواع تزریق و بحث دربارهٔ اثر کورتون بر غضروف در نوشتهٔ «تزریق زانو» در همین راهنما شرح داده شده است.
جراحی چه زمانی مطرح میشود و بهبودی چقدر طول میکشد؟
جراحی بسیار بهندرت لازم میشود و تنها در موارد شدیدی انجام میشود که به درمان غیرجراحی پاسخ ندادهاند [1]. یک منبع توصیه میکند که نخست دستکم یک سال درمان غیرجراحی انجام شود [2]. از جملهٔ گزینه‌ها برداشتن غضروف آسیب‌دیده با آرتروسکوپی (جراحی بستهٔ مفصل) و روش‌هایی است که راستای کشکک را اصلاح میکنند [1][2]. آسیب غضروف و جراحی‌های ترمیم غضروف در نوشته‌ای جداگانه در همین راهنما شرح داده شده است.
بهبودی ممکن است تنها یک ماه یا چند سال طول بکشد [2]. به گفتهٔ AAOS، این درد بیشتر با اقدامات ساده یا فیزیوتراپی کاملاً برطرف میشود و اگر برنامهٔ تمرین تغییر نکند ممکن است بازگردد [1]. اما راهنمای فیزیوتراپی بیان میکند که این درد از وضعیت‌هایی نیست که خودبه‌خود برطرف شود و ممکن است سال‌ها ادامه یابد؛ بیش از نیمی از شرکت‌کنندگان در کارآزمایی‌های بالینی ۵ تا ۸ سال بعد نتیجهٔ نامطلوب گزارش کرده‌اند [3].
چه زمانی نباید منتظر ماند
اگر درد ظرف چند هفته بهتر نشد یا حرکت دادن زانو دشوارتر شد به پزشک مراجعه کنید [1][7]. در این موارد بدون تأخیر به یک مرکز درمانی مراجعه کنید [7]:
- اگر زانو بسیار دردناک است، نمی‌توان آن را حرکت داد یا اصلاً نمی‌توان روی آن وزن گذاشت
- اگر زانو بسیار متورم است یا تغییر شکل داده است
- اگر زانو قفل میشود، خالی میکند یا با درد صدای تق می‌دهد
- اگر همراه با تب بالا و لرز، قرمزی یا گرمی در اطراف زانو وجود دارد (می‌تواند نشانهٔ عفونت باشد)
- اگر پس از برخورد یا تغییر جهت ناگهانی، شکل کشکک تغییر کرده است (ممکن است دررفتگی کشکک باشد)
پرسش‌های پرتکرار
- آیا کندرومالاسی کشکک خوب میشود؟
- کندرومالاسی ممکن است برگشتپذیر باشد یا به آرتروز مفصل کشکک پیشرفت کند؛ بیمارانی که دردشان ناشی از کندرومالاسی است اغلب کاملاً بهبود مییابند [2]. اساس درمان ورزش برای عضلات لگن و ران است [3].
- کندرومالاسی کشکک درجهٔ ۳ یا ۴ چگونه درمان میشود؟
- منبع بررسیشده برای هر درجه درمان جداگانهای تعریف نمیکند و توصیه میکند نخست دستکم یک سال درمان غیرجراحی انجام شود [2]. جراحی بسیار بهندرت و در موارد شدیدی انجام میشود که به درمان غیرجراحی پاسخ ندادهاند [1].
- کندرومالاسی کشکک چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
- در افراد مختلف فرق میکند؛ بهبودی ممکن است تنها یک ماه یا چند سال طول بکشد [2]. اگر برنامهٔ تمرین یا سطح فعالیت تغییر نکند، درد ممکن است بازگردد [1].
این نوشته یک خلاصهٔ کلی است؛ تصمیم دربارهٔ تشخیص و درمان با ارزیابی پزشکی که شما را معاینه میکند گرفته میشود.
منابع
- Patellofemoral Pain Syndrome. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Chondromalacia Patella. StatPearls, NCBI Bookshelf (Habusta SF, et al.), 2023. ncbi.nlm.nih.gov
- Patellofemoral Pain: Clinical Practice Guidelines. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy (Willy RW, et al.), 2019. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Exercise for treating patellofemoral pain syndrome. Cochrane Database of Systematic Reviews (van der Heijden RA, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Knee orthoses for treating patellofemoral pain syndrome. Cochrane Database of Systematic Reviews (Smith TO, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Structural Abnormalities on Magnetic Resonance Imaging in Patients With Patellofemoral Pain: A Cross-sectional Case-Control Study. The American Journal of Sports Medicine (van der Heijden RA, et al.), 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Knee pain. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
این نوشته برای اطلاعات عمومی است و جای معاینه و تصویربرداری را نمی‌گیرد. اگر خودتان مشکلی دارید، به پزشک مراجعه کنید. معاینه و مشاوره به زبان‌های ترکی و انگلیسی انجام میشود.
نوشته‌های دیگر در این زمینه
- پارگی رباط صلیبی قدامی: آیا جراحی حتماً لازم است؟
- کیست بیکر: تورم پشت زانو چرا ایجاد میشود و چگونه برطرف میشود؟
- آسیب غضروف زانو: آیا غضروف ترمیم میشود و درمان آن چیست؟
- تزریق زانو: کورتون، هیالورونیک اسید، PRP و سلول بنیادی چه فایدهای دارند؟
- آرتروز زانو: ورزش، وزن، تزریق و تعویض مفصل؛ کدام و چه زمانی؟
- درد زانو: علت چیست، چه چیزی کمک میکند و به کدام پزشک مراجعه کنیم؟
- جراحی تعویض مفصل زانو: برای چه کسانی انجام میشود و بهبودی چگونه میگذرد؟
- پارگی منیسک: ورزش یا آرتروسکوپی؟