آسیب غضروف زانو یعنی صدمه دیدن غضروف مفصلی که سر استخوان‌ها را می‌پوشاند، بر اثر آسیب‌دیدگی، بیماری‌ای به نام استئوکندریت یا ساییدگی [1][4]. غضروف خودبه‌خود ترمیم نمی‌شود؛ روش‌هایی مانند فیزیوتراپی می‌توانند علائم را کم کنند، اما آسیب را ترمیم نمی‌کنند [4]. نامزدهای جراحی‌هایی مانند میکروفرکچر و پیوند غضروف بیشتر بزرگسالان جوانی هستند که یک ضایعهٔ منفرد دارند؛ ساییدگی گسترده (آرتروز) وضعیتی جداگانه است [1][5].
غضروف چیست و آسیب غضروف به چه معناست؟
غضروف مفصلی بافت صاف و سفیدی است که سر استخوان‌ها را در محل تماس آن‌ها در مفصل می‌پوشاند و باعث میشود استخوان‌ها با اصطکاک بسیار کم روی هم بلغزند [1]. وقتی آسیب ببیند، سطح مفصل ممکن است ناهموار شود، حرکت دردناک میشود و ممکن است آرتروز پدید آید [1].
منیسک ساختاری جداگانه است؛ پارگی منیسک در نوشته‌ای جداگانه در این راهنما شرح داده شده است.
آسیب غضروف چرا ایجاد میشود؟
غضروف مفصلی ممکن است بر اثر آسیب‌دیدگی یا فرسودگی ناشی از استفادهٔ معمول صدمه ببیند [1]. سه وضعیت از هم بازشناخته میشود:
- آسیب محدود (موضعی) غضروف: بیشتر پس از آسیبی که هنگام ورزش رخ می‌دهد پدید می‌آید [4][5]
- استئوکندریت دیسکان: در کودکان و نوجوانان دیده میشود. قطعهٔ کوچکی از استخوان به دلیل اختلال در خون‌رسانی شروع به جدا شدن از استخوان اطراف میکند؛ این قطعه و غضروف روی آن ممکن است ترک بخورد و لق شود. گمان میرود با فشارهای تکرارشونده ارتباط داشته باشد؛ بیشتر در زانو و در انتهای پایینی استخوان ران دیده میشود [2]
- ساییدگی گسترده (ساییدگی غضروف زانو، آرتروز، استئوآرتریت): با فرسوده شدن تدریجی غضروف پدید می‌آید [1]؛ آسیب غضروفی که درمان نشود نیز می‌تواند به آن بینجامد [4]. در هر دو زانو درد و خشکی ایجاد میکند و در سن بالا شایع‌تر است [7]
علائم آسیب غضروف چیست؟
علائم آسیب غضروف زانو عبارت‌اند از درد، تورم، قفل شدن و احساس ناپایداری زانو (خالی کردن) [5]. پس از آسیب‌دیدگی ممکن است زانو کاملاً صاف نشود و در لحظهٔ آسیب صدای «تَق» شنیده شده باشد؛ همین علائم در پارگی رباط و منیسک نیز دیده میشود [7].
در استئوکندریت دیسکان نخستین علائم بیشتر درد و تورمی است که با ورزش پدید می‌آید؛ در موارد پیشرفته ممکن است مفصل گیر کند یا قفل شود [2].
آسیب غضروف چگونه تشخیص داده میشود؟
ارزیابی با شرح حال و معاینه آغاز میشود [2]. غضروف مفصلی کلسیم ندارد و به همین دلیل در عکس رادیولوژی دیده نمی‌شود [1]. عکس رادیولوژی استخوان را نشان می‌دهد و برای تشخیص اولیهٔ استئوکندریت دیسکان ضروری است؛ ام‌آرآی بافت‌های نرم مانند غضروف را بهتر نشان می‌دهد [2].
در آرتروسکوپی دوربین کوچکی وارد مفصل زانو میشود؛ این روش هم برای تشخیص و هم برای درمان مشکلات زانو به کار میرود [3].
آیا آسیب غضروف خوب میشود و غضروف دوباره ساخته میشود؟
غضروف نمی‌تواند خود را به‌خوبی ترمیم کند [1]. بر پایهٔ یک مرور کاکرین، آسیب‌های غضروفی که درمان نشوند خودبه‌خود خوب نمی‌شوند و می‌توانند به آرتروز بینجامند؛ درمان‌های موجود نیز بیشتر وقت‌ها به‌جای درمان قطعی، برای کاستن از علائمی مانند درد به کار می‌روند [4].
در کودکان، استئوکندریت دیسکان سیر متفاوتی دارد: در بسیاری از کودکان، به‌ویژه اگر رشد ادامه داشته باشد، استخوان و غضروف درگیر خودبه‌خود ترمیم میشود؛ بیشتر کودکان با ۲ تا ۴ ماه استراحت و درمان غیرجراحی کمکم احساس بهتری پیدا میکنند [2]. در نوجوانانی که رشدشان کامل شده و در بزرگسالان جوان، احتمال جدا شدن قطعه بیشتر است [2].
برای آسیب غضروف چه چیزی کمک میکند؟ داروهای «غضروفساز»
به گفتهٔ NICE در بریتانیا، در آسیب غضروف نخست درمان حمایتی به کار میرود؛ از جملهٔ آن ورزش، کاهش وزن، فیزیوتراپی، مسکن، کم کردن بار وارد بر زانو، گرما یا سرما و تزریق کورتون به داخل مفصل است [5]. روش‌های غیرجراحی مانند فیزیوتراپی می‌توانند علائم را کم کنند، اما نمی‌توانند آسیب را درمان کنند [4].
در خانه توصیه میشود تا حد ممکن وزن کمتری روی زانو گذاشته شود و کیسهٔ یخِ پیچیده در حوله هر ۲ تا ۳ ساعت و تا ۲۰ دقیقه روی زانو گذاشته شود [7]. اینکه کدام مسکن مناسب است را از داروساز یا پزشک خود بپرسید.
گلوکزامین و کندرویتین که به «غضروفساز» یا «تقویتکنندهٔ غضروف» معروف‌اند، در تحلیلی که ۱۰ مطالعهٔ بزرگ (۳۸۰۳ بیمار) را در افراد دچار آرتروز زانو و مفصل لگن با هم ترکیب کرد، نه به‌تنهایی و نه با هم، در مقایسه با داروی بی‌اثر (دارونما) درد مفصل را به اندازهای که از نظر بالینی معنادار باشد کاهش ندادند و بر باریک شدن فاصلهٔ مفصلی در عکس رادیولوژی نیز اثری نداشتند [6].
شواهد دربارهٔ تزریق هیالورونیک اسید، PRP و سلول بنیادی در نوشتهٔ مربوط به تزریق زانو در این راهنما آمده است.
جراحی آسیب غضروف: برای چه کسانی و با چه روشی؟
به گفتهٔ NICE، جراحی برای کسانی در نظر گرفته میشود که با وجود درمان حمایتی علائمشان ادامه دارد [5]. بیشتر نامزدها بزرگسالان جوانی هستند که یک ضایعهٔ منفرد دارند؛ در افراد مسن‌تر یا کسانی که در یک مفصل ضایعههای متعدد دارند، احتمال سود بردن کمتر است [1].
ساییدگی گسترده (آرتروز) وضعیتی جداگانه است: NICE بیان میکند که کاشت سلولهای غضروفی نباید در آرتروز شدید انجام شود؛ اگر آسیب به آرتروز پیشرفته بینجامد، تعویض مفصل زانو یک گزینه میشود [5]. این موضوع‌ها در نوشته‌های مربوط به آرتروز زانو و تعویض مفصل زانو در این راهنما شرح داده شده‌اند.
در استئوکندریت دیسکان، جراحی هنگامی در نظر گرفته میشود که درمان غیرجراحی کافی نباشد، قطعه لق یا جدا شده باشد، قطر آن بیش از ۱ سانتیمتر باشد، یا در نوجوانانی که رشدشان رو به پایان است. ممکن است قطعه سوراخ شود، با پین و پیچ ثابت شود یا به‌جای آن قطعه‌ای از استخوان و غضروف (گرافت) گذاشته شود [2].
بسیاری از این جراحی‌ها با آرتروسکوپی (جراحی بستهٔ مفصل) انجام میشود [1]. روش‌های اصلی این‌هاست:
- پاک‌سازی (دبریدمان): با آرتروسکوپی غضروف آسیبدیده تراشیده و صاف میشود و قطعه‌های آزاد استخوان یا غضروف از درون مفصل برداشته میشود [3]
- میکروفرکچر: در استخوان زیر غضروف سوراخ‌های کوچکی ایجاد میشود تا خون به آن ناحیه برسد و غضروف تازه ساخته شود. بافتی که ساخته میشود غضروف فیبری است که به اندازهٔ غضروف طبیعی (هیالین) مفصل بادوام نیست؛ این روش برای کسانی مناسب‌تر است که ضایعه‌ای کوچک و منفرد دارند و فشار کمتری به زانو وارد میکنند [1]
- پیوند غضروف (گرافت استئوکندرال، موزاییک‌پلاستی): قطعههایی از استخوان و غضروف که از بخشی از مفصل که وزن را تحمل نمیکند برداشته شده، به ناحیهٔ آسیبدیده منتقل میشود؛ در ضایعههای کوچک به کار میرود. در ضایعههای بزرگتر ممکن است قطعه‌ای که از اهداکننده (جسد) گرفته شده در نظر گرفته شود [1]
- کاشت سلولهای غضروفی (کاشت کندروسیت اتولوگ): در جراحی نخست سلولهای غضروفی از بخش سالم زانو برداشته و در آزمایشگاه تکثیر میشود و در جراحی دوم در ناحیهٔ آسیبدیده گذاشته میشود. NICE این روش را فقط برای کسانی توصیه میکند که پیشتر جراحی ترمیم غضروف نداشتهاند، ضایعهشان بزرگتر از ۲ سانتیمتر مربع است و آسیب ناشی از آرتروز در زانویشان بسیار اندک است، آن هم به شرط آنکه در یک مرکز ارجاعی سطح سوم انجام شود [5]
بهبودی پس از جراحی و نتایج
پس از جراحی باید از سطح مفصل محافظت شود: در هفتههای نخست، و بسته به نوع جراحی برای مدتی طولانی‌تر، ممکن است نتوان روی پا وزن گذاشت و از عصای زیربغل استفاده میشود؛ بازگشت به ورزش و فعالیت‌های سنگین ممکن است چند ماه طول بکشد [1]. پس از جراحی استئوکندریت دیسکان حدود ۶ هفته عصای زیربغل و سپس ۲ تا ۴ ماه فیزیوتراپی لازم است؛ بازگشت تدریجی به ورزش ممکن است پس از حدود ۴ تا ۵ ماه امکان‌پذیر شود [2].
به گفتهٔ آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا، ترمیم غضروف می‌تواند درد را کم کند، عملکرد را بهتر کند و آرتروز را به تأخیر بیندازد یا از آن پیشگیری کند [1]. اما مرور کاکرین که میکروفرکچر را با موزاییک‌پلاستی مقایسه کرده است، سه مطالعهٔ کوچک (۱۳۳ بیمار) یافته، کیفیت شواهد را بسیار پایین دانسته و نتوانسته است نتیجه بگیرد که کدام روش بهتر است؛ در هر دو روش بیمارانی بوده‌اند که علائمشان بازگشته است [4].
چه زمانی نباید منتظر ماند
اگر درد زانو ظرف چند هفته بهتر نشد به پزشک مراجعه کنید؛ در این موارد بدون تأخیر به یک مرکز درمانی مراجعه کنید [7]:
- اگر زانو بسیار دردناک است، نمی‌توان آن را حرکت داد یا اصلاً نمی‌توان روی آن وزن گذاشت
- اگر زانو بسیار متورم است یا تغییر شکل داده است
- اگر زانو قفل میشود، خالی میکند یا با درد صدای تق می‌دهد
- اگر همراه با تب بالا، قرمزی یا گرمی در اطراف زانو وجود دارد
پرسش‌های پرتکرار
- آیا غضروف زانو خودبه‌خود دوباره ساخته میشود؟
- آسیب‌های غضروفی که درمان نشوند خودبه‌خود خوب نمی‌شوند؛ روش‌های غیرجراحی مانند فیزیوتراپی می‌توانند علائم را کم کنند، اما آسیب را ترمیم نمی‌کنند [4]. اما در کودکانِ در سن رشد، استئوکندریت دیسکان در بسیاری از موارد خودبه‌خود ترمیم میشود [2].
- آسیب غضروف زانو چه مدت طول میکشد تا خوب شود؟
- به نوع آسیب و درمان بستگی دارد. بیشتر کودکان دچار استئوکندریت دیسکان با ۲ تا ۴ ماه استراحت و درمان غیرجراحی کمکم احساس بهتری پیدا میکنند [2]. پس از جراحیهای ترمیم غضروف در هفتههای نخست عصای زیربغل لازم است و بازگشت به ورزش ممکن است چند ماه طول بکشد [1].
- آیا داروهای غضروفساز یا تقویتکنندهٔ غضروف مؤثرند؟
- در تحلیلی که دادههای ۳۸۰۳ بیمار دچار آرتروز زانو و مفصل لگن را با هم ترکیب کرد، گلوکزامین، کندرویتین و ترکیب این دو در مقایسه با دارونما درد را به اندازهای که از نظر بالینی معنادار باشد کاهش ندادند و بر باریک شدن فاصلهٔ مفصلی نیز اثری نداشتند [6].
- پیوند غضروف زانو چیست و برای چه کسانی انجام میشود؟
- یعنی انتقال قطعههایی از استخوان و غضروف که از بخشی از مفصل که وزن را تحمل نمیکند برداشته شده، به ناحیهٔ آسیبدیده؛ در ضایعههای کوچک به کار میرود [1]. کاشت سلولهای غضروفی را NICE فقط برای کسانی توصیه میکند که ضایعهشان بزرگتر از ۲ سانتیمتر مربع است، آسیب ناشی از آرتروز در زانویشان بسیار اندک است و پیشتر جراحی ترمیم غضروف نداشتهاند [5].
- آیا ساییدگی غضروف زانو با جراحی ترمیم میشود؟
- ساییدگی گسترده، یعنی آرتروز، وضعیتی جداگانه است. NICE بیان میکند که کاشت سلولهای غضروفی نباید در آرتروز شدید انجام شود؛ اگر آسیب به آرتروز پیشرفته بینجامد، تعویض مفصل زانو یک گزینه میشود [5]. در کسانی که در یک مفصل ضایعههای متعدد دارند نیز احتمال سود بردن از جراحیهای ترمیم غضروف کمتر است [1].
این نوشته یک خلاصهٔ کلی است؛ تصمیم دربارهٔ تشخیص و درمان با ارزیابی پزشکی که شما را معاینه میکند گرفته میشود.
منابع
- Articular Cartilage Restoration. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Osteochondritis Dissecans. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Knee Arthroscopy. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Surgical interventions (microfracture, drilling, mosaicplasty, and allograft transplantation) for treating isolated cartilage defects of the knee in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews (Gracitelli GC, et al.), 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Autologous chondrocyte implantation for treating symptomatic articular cartilage defects of the knee (TA477). National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2017. nice.org.uk
- Effects of glucosamine, chondroitin, or placebo in patients with osteoarthritis of hip or knee: network meta-analysis. BMJ (Wandel S, et al.), 2010. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Knee pain. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
این نوشته برای اطلاعات عمومی است و جای معاینه و تصویربرداری را نمی‌گیرد. اگر خودتان مشکلی دارید، به پزشک مراجعه کنید. معاینه و مشاوره به زبان‌های ترکی و انگلیسی انجام میشود.
نوشته‌های دیگر در این زمینه
- پارگی رباط صلیبی قدامی: آیا جراحی حتماً لازم است؟
- کیست بیکر: تورم پشت زانو چرا ایجاد میشود و چگونه برطرف میشود؟
- تزریق زانو: کورتون، هیالورونیک اسید، PRP و سلول بنیادی چه فایدهای دارند؟
- آرتروز زانو: ورزش، وزن، تزریق و تعویض مفصل؛ کدام و چه زمانی؟
- درد زانو: علت چیست، چه چیزی کمک میکند و به کدام پزشک مراجعه کنیم؟
- جراحی تعویض مفصل زانو: برای چه کسانی انجام میشود و بهبودی چگونه میگذرد؟
- پارگی منیسک: ورزش یا آرتروسکوپی؟
- درد کشکک زانو و کندرومالاسی کشکک: علت چیست و چگونه خوب میشود؟