Dizde kıkırdak hasarı, kemik uçlarını örten eklem kıkırdağının yaralanma, osteokondritis adlı hastalık ya da yıpranmayla zedelenmesidir [1][4]. Kıkırdak kendiliğinden iyileşmez; fizyoterapi gibi yöntemler yakınmaları hafifletebilir, ancak hasarı onarmaz [4]. Mikrokırık ve kıkırdak nakli gibi ameliyatların adayları çoğunlukla tek bir hasarı olan genç erişkinlerdir; yaygın aşınma (kireçlenme) ayrı bir durumdur [1][5].
Kıkırdak nedir, kıkırdak hasarı ne demektir?
Eklem kıkırdağı, kemiklerin eklemde karşılaşan uçlarını örten düz, beyaz dokudur; kemiklerin çok az sürtünmeyle kaymasını sağlar [1]. Hasar gördüğünde eklem yüzeyi pürüzlenebilir, hareket ağrılı olur ve kireçlenme gelişebilir [1].
Menisküs ayrı bir yapıdır; menisküs yırtığı bu rehberde ayrı bir yazıda anlatılmıştır.
Kıkırdak hasarı neden olur?
Eklem kıkırdağı bir yaralanmayla ya da normal kullanıma bağlı yıpranmayla hasar görebilir [1]. Üç tablo ayırt edilir:
- Sınırlı (lokal) kıkırdak hasarı: çoğunlukla sporda geçirilen bir yaralanmadan sonra ortaya çıkar [4][5]
- Osteokondritis dissekans: çocuklarda ve ergenlerde görülür. Küçük bir kemik parçası, kanlanması bozulduğu için çevresinden ayrılmaya başlar; parça ve üzerindeki kıkırdak çatlayıp gevşeyebilir. Tekrarlayan zorlanmalarla ilişkili olduğu düşünülür; en sık dizde, uyluk kemiğinin alt ucunda görülür [2]
- Yaygın aşınma (diz kıkırdak aşınması, kireçlenme, osteoartrit): kıkırdağın zamanla yıpranmasıyla gelişir [1]; tedavi edilmeyen kıkırdak yaralanması da buna yol açabilir [4]. İki dizde ağrı ve sertlik yapar, ileri yaşta daha sıktır [7]
Kıkırdak hasarı belirtileri nelerdir?
Diz kıkırdağı hasarının belirtileri ağrı, şişlik, kilitlenme ve dizde güvensizlik (boşalma) hissidir [5]. Bir yaralanmadan sonra diz tam düzleştirilemeyebilir, yaralanma anında "pat" sesi duyulmuş olabilir; aynı belirtiler bağ ve menisküs yırtığında da görülür [7].
Osteokondritis dissekansta ilk belirtiler çoğunlukla sporla ortaya çıkan ağrı ve şişliktir; ilerlemiş olgularda eklemde takılma ya da kilitlenme olabilir [2].
Kıkırdak hasarı nasıl anlaşılır?
Değerlendirme öykü ve muayeneyle başlar [2]. Eklem kıkırdağı kalsiyum içermediği için röntgende görünmez [1]. Röntgen kemiği gösterir ve osteokondritis dissekansın ilk tanısı için gereklidir; MR kıkırdak gibi yumuşak dokuları daha iyi görüntüler [2].
Artroskopide diz eklemine küçük bir kamera yerleştirilir; bu yöntem diz sorunlarının hem tanısında hem tedavisinde kullanılır [3].
Kıkırdak hasarı iyileşir mi, kıkırdak yenilenir mi?
Kıkırdak kendi kendini iyi onaramaz [1]. Bir Cochrane derlemesine göre tedavi edilmeyen kıkırdak yaralanmaları kendiliğinden iyileşmez ve kireçlenmeye yol açabilir; eldeki tedaviler de çoğu zaman kesin iyileşmeden çok ağrı gibi yakınmaları gidermeye yöneliktir [4].
Çocuklarda osteokondritis dissekans farklı seyreder: pek çok çocukta, özellikle büyüme sürüyorsa, etkilenen kemik ve kıkırdak kendiliğinden iyileşir; çoğu çocuk 2–4 aylık dinlenme ve ameliyatsız tedaviyle kendini daha iyi hissetmeye başlar [2]. Büyümesini tamamlamış gençlerde ve genç erişkinlerde parçanın ayrılma olasılığı daha yüksektir [2].
Kıkırdak hasarına ne iyi gelir? "Kıkırdak yenileyici" ilaçlar
İngiltere'deki NICE'a göre kıkırdak hasarında önce destekleyici tedavi uygulanır; bunlar arasında egzersiz, kilo verme, fizyoterapi, ağrı kesiciler, dize binen yükün azaltılması, sıcak ya da soğuk uygulama ve eklem içine kortizon iğnesi vardır [5]. Fizyoterapi gibi ameliyatsız yöntemler yakınmaları hafifletebilir, ancak hasarı iyileştiremez [4].
Evde dize olabildiğince az yük vermek ve havluya sarılı buz torbasını 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulamak önerilir [7]. Hangi ağrı kesicinin uygun olduğunu eczacınıza ya da hekiminize sorun.
"Kıkırdak yenileyici" ya da "güçlendirici" olarak bilinen glukozamin ve kondroitin, diz ve kalça kireçlenmesi olan hastalardaki 10 büyük çalışmayı (3803 hasta) birleştiren bir analizde, tek tek ya da birlikte, etkisiz ilaca (plasebo) kıyasla eklem ağrısını klinik açıdan anlamlı düzeyde azaltmamış, röntgende eklem aralığının daralmasını da etkilememiştir [6].
Hyalüronik asit, PRP ve kök hücre iğnelerine ilişkin kanıtlar bu rehberde diz iğnesi yazısında anlatılmıştır.
Kıkırdak hasarı ameliyatı: kimlere, hangi yöntemle?
NICE'a göre ameliyat, destekleyici tedaviye rağmen yakınmaları süren kişilerde düşünülür [5]. Adayların çoğu tek bir hasarı olan genç erişkinlerdir; ileri yaştaki ya da aynı eklemde çok sayıda hasarı olan kişilerin yarar görme olasılığı daha düşüktür [1].
Yaygın aşınma (kireçlenme) ayrı bir durumdur: NICE, kıkırdak hücresi naklinin ileri kireçlenmede uygulanmaması gerektiğini belirtir; hasar ileri kireçlenmeye yol açarsa diz protezi seçenek olur [5]. Bunlar rehberde diz kireçlenmesi ve diz protezi yazılarında anlatılmıştır.
Osteokondritis dissekansta ameliyat; ameliyatsız tedavi yetersiz kaldığında, parça oynak ya da ayrılmışsa, çapı 1 santimetreden büyükse ya da büyümesi tamamlanmak üzere olan gençlerde düşünülür. Parça delinebilir, pim ve vidalarla tespit edilebilir ya da yerine kemik ve kıkırdak parçası (greft) konabilir [2].
Girişimlerin birçoğu artroskopiyle (kapalı yöntemle) yapılır [1]. Başlıca yöntemler şunlardır:
- Temizleme (debridman): artroskopiyle hasarlı kıkırdak tıraşlanır, eklem içindeki serbest kemik ya da kıkırdak parçaları çıkarılır [3]
- Mikrokırık: kıkırdağın altındaki kemikte küçük delikler açılarak bölgeye kan ulaşması ve yeni kıkırdak oluşması amaçlanır. Oluşan doku, eklemin normal (hiyalin) kıkırdağı kadar dayanıklı olmayan fibröz kıkırdaktır; yöntem küçük ve tek hasarı olan, dizini daha az zorlayan kişilere daha uygundur [1]
- Kıkırdak nakli (osteokondral greft, mozaikplasti): eklemin yük taşımayan bir bölgesinden alınan kemik ve kıkırdak parçaları hasarlı bölgeye aktarılır; küçük hasarlarda kullanılır. Daha büyük hasarlarda vericiden (kadavradan) alınan parça düşünülebilir [1]
- Kıkırdak hücresi nakli (otolog kondrosit implantasyonu): ilk ameliyatta dizin hasarsız bir bölgesinden alınan kıkırdak hücreleri laboratuvarda çoğaltılır, ikinci ameliyatta hasarlı bölgeye yerleştirilir. NICE bu yöntemi yalnızca daha önce kıkırdak onarımı ameliyatı geçirmemiş, hasarı 2 santimetrekareden büyük ve dizinde kireçlenme hasarı çok az olan kişilerde, üçüncü basamak bir merkezde yapılması koşuluyla önerir [5]
Ameliyattan sonra iyileşme ve sonuçlar
Ameliyattan sonra eklem yüzeyinin korunması gerekir: ilk haftalarda, girişimin türüne göre daha uzun süre, bacağa yük verilmeyebilir ve koltuk değneği kullanılır; spora ve ağır etkinliklere dönmek birkaç ay alabilir [1]. Osteokondritis dissekans ameliyatından sonra yaklaşık 6 hafta koltuk değneği, ardından 2–4 ay fizik tedavi gerekir; spora kademeli dönüş yaklaşık 4–5 ay sonra mümkün olabilir [2].
Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi'ne göre kıkırdağın onarılması ağrıyı azaltabilir, işlevi iyileştirebilir ve kireçlenmeyi geciktirebilir ya da önleyebilir [1]. Mikrokırık ile mozaikplastiyi karşılaştıran Cochrane derlemesi ise üç küçük çalışma (133 hasta) bulmuş, kanıt kalitesini çok düşük saymış ve hangisinin daha iyi olduğu sonucuna varamamıştır; iki yöntemde de yakınmaları yineleyen hastalar olmuştur [4].
Beklemeden başvurmanız gerekenler
Diz ağrısı birkaç hafta içinde düzelmiyorsa hekime başvurun; şu durumlarda ise beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun [7]:
- Diz çok ağrılıysa, hareket ettirilemiyor ya da üzerine hiç basılamıyorsa
- Diz çok şişmiş ya da şekli değişmişse
- Diz kilitleniyor, boşalıyor ya da ağrılı biçimde çıtırdıyorsa
- Yüksek ateşle birlikte dizde kızarıklık ya da sıcaklık varsa
Sık sorulan sorular
- Diz kıkırdağı kendiliğinden yenilenir mi?
- Tedavi edilmeyen kıkırdak yaralanmaları kendiliğinden iyileşmez; fizyoterapi gibi ameliyatsız yöntemler yakınmaları hafifletebilir, ancak hasarı onarmaz [4]. Büyüme çağındaki çocuklarda osteokondritis dissekans ise pek çok olguda kendiliğinden iyileşir [2].
- Diz kıkırdak zedelenmesi ne kadar sürede iyileşir?
- Hasarın türüne ve tedaviye göre değişir. Osteokondritis dissekanslı çocukların çoğu 2–4 aylık dinlenme ve ameliyatsız tedaviyle kendini daha iyi hissetmeye başlar [2]. Kıkırdak onarımı ameliyatlarından sonra ilk haftalarda koltuk değneği gerekir, spora dönmek birkaç ay alabilir [1].
- Kıkırdak yenileyici ya da güçlendirici ilaçlar işe yarar mı?
- Diz ve kalça kireçlenmesi olan 3803 hastanın verilerini birleştiren bir analizde glukozamin, kondroitin ve ikisinin birlikte kullanımı plaseboya kıyasla ağrıyı klinik açıdan anlamlı düzeyde azaltmamış, eklem aralığının daralmasını da etkilememiştir [6].
- Diz kıkırdak nakli nedir, kimlere yapılır?
- Eklemin yük taşımayan bir bölgesinden alınan kemik ve kıkırdak parçalarının hasarlı bölgeye aktarılmasıdır; küçük hasarlarda kullanılır [1]. Kıkırdak hücresi nakli ise NICE tarafından yalnızca hasarı 2 santimetrekareden büyük, dizinde kireçlenme hasarı çok az olan ve daha önce kıkırdak onarımı ameliyatı geçirmemiş kişilerde önerilir [5].
- Diz kıkırdak aşınması ameliyatla onarılır mı?
- Yaygın aşınma, yani kireçlenme, ayrı bir durumdur. NICE, kıkırdak hücresi naklinin ileri kireçlenmede uygulanmaması gerektiğini belirtir; hasar ileri kireçlenmeye yol açarsa diz protezi seçenek olur [5]. Aynı eklemde çok sayıda hasarı olanların kıkırdak onarımı ameliyatlarından yarar görme olasılığı da daha düşüktür [1].
Bu yazı genel bir özettir; tanı ve tedavi kararı, sizi muayene eden hekimin değerlendirmesiyle verilir.
Kaynaklar
- Articular Cartilage Restoration. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Osteochondritis Dissecans. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Knee Arthroscopy. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Surgical interventions (microfracture, drilling, mosaicplasty, and allograft transplantation) for treating isolated cartilage defects of the knee in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews (Gracitelli GC, et al.), 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Autologous chondrocyte implantation for treating symptomatic articular cartilage defects of the knee (TA477). National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2017. nice.org.uk
- Effects of glucosamine, chondroitin, or placebo in patients with osteoarthritis of hip or knee: network meta-analysis. BMJ (Wandel S, et al.), 2010. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Knee pain. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Ön çapraz bağ yırtığı: ameliyat şart mı?
- Baker kisti: diz arkası şişlik neden olur, nasıl geçer?
- Diz iğnesi: kortizon, hyalüronik asit, PRP ve kök hücre ne işe yarar?
- Diz kireçlenmesi: egzersiz, kilo, iğne ve protez, hangisi ne zaman?
- Diz ağrısı: neden olur, ne iyi gelir, hangi bölüm bakar?
- Diz protezi ameliyatı: kimlere yapılır, iyileşme nasıl geçer?
- Menisküs yırtığı: egzersiz mi, artroskopi mi?
- Diz kapağı ağrısı ve kondromalazi patella: neden olur, nasıl geçer?