Tendinit (tendon iltihabı): neden olur, nasıl geçer, ne iyi gelir?

Tendinit nedir, tendinopatiden farkı ne?

Tendonlar, kasları kemiğe bağlayan lifli doku bantlarıdır ^[1][2]. Tendinit (tendon iltihabı), tendonun ya da onu saran kılıfın iltihabı ya da tahrişidir ^[2].

Güncel uzlaşıya göre, tendonu yükleyen etkinliklerle ortaya çıkan yerel tendon ağrısına "tendinopati" denir ^[4]. Tendinopatide dokuda iltihap hücrelerinin yanı sıra kolajen liflerinin düzeninin bozulması gibi değişiklikler de görülür ^[3]. Bu yazıda yaygın kullanılan "tendinit" sözcüğü tendinopatiyi de kapsar.

Bursit ise kemiklerle yumuşak dokular arasında yastık görevi gören, sıvı içeren küçük keselerin (bursa) iltihabıdır; tendinitte etkilenen, tendonun kendisi ya da kılıfıdır ^[2]. İkisi birlikte görülebilir; bursit bu rehberde ayrı bir yazıda anlatılmıştır ^[2].

Tendinit neden olur?

Tendinit çoğunlukla aşırı kullanıma bağlıdır: tendonu tekrar tekrar zorlayan küçük yüklenmeler birikir ve doku toparlanmaya yetecek zamanı bulamaz ^[2]. Koşma, sıçrama ve fırlatma gibi tekrarlayan egzersizler, ani ve sert hareketler, işte ya da sporda yinelenen hareketler ile kötü duruş ya da teknik başlıca nedenlerdir ^[1].

Hollanda'nın Aşil tendinopatisi kılavuzuna göre sporcuda dış yükün fazla olması, hareketsiz kişide ise kapasitenin çok düşük olması görece bir aşırı yüklenmeye yol açabilir ^[4]. Aşil tendonunda sorun genellikle yaşlanma ve aşırı kullanımla ilişkilidir; daha önce bacakta tendinopati geçirmiş olmak riski artırır ^[4]. Kılavuz, önlem olarak, başka bir seçenek varsa ve klinik tablo izin veriyorsa florokinolon grubu antibiyotiklerden kaçınılmasının düşünülmesini de önerir ^[4].

Tendinit nerede olur?

Aşırı kullanıma bağlı tendon sorunları en sık omuzda rotator manşet tendonlarını, dirseğin iç ve dış yanını, dizde patellar (diz kapağı) tendonunu, kalça (gluteal) tendonlarını ve Aşil tendonunu tutar ^[3]. Omuz ve dirsek tendiniti yüzme, tenis, voleybol ve golfte; diz ve ayak bileği tendiniti futbol, basketbol ve koşuda daha sık görülür ^[2]. Rehberde ayrı yazısı olan konular:

• Omuz: rotator manşet sorunları ve omuzda kireçlenme (kalsifik tendinit)
• Dirsek: tenisçi dirseği
• El bileği ve başparmak: tendon kılıfını tutan De Quervain tenosinoviti
• Aşil tendonu: Aşil tendonu yırtığı
• Topuk altı ağrısı (plantar fasiit, topuk dikeni) ve kas yırtılması

Belirtileri nelerdir, nasıl teşhis edilir?

Yakınmalar genellikle yavaş yavaş gelişir ^[2]. Başlıca belirtiler tendonda hareketle artan ağrı, eklemi hareket ettirmekte güçlük, tendon hareket ederken sürtünme ya da çıtırtı hissi ve bazen sıcaklık ya da kızarıklığın eşlik ettiği şişliktir ^[1]. İşlev ve egzersize dayanıklılık azalabilir ^[3].

Tanı çoğunlukla yakınmalara ve muayeneye dayanır; bazı durumlarda ağrıyı ortaya çıkaran testler ve görüntüleme gerekebilir ^[3]. Aşil tendonunda muayenedeki tanı ölçütlerinin tümü karşılanıyorsa ek görüntüleme gerekmez; tanı kesin değilse ya da ameliyat düşünülüyorsa ilk tercih ultrasondur ^[4].

Tendinite ne iyi gelir? Krem ve ilaç

Hafif bir tendon yaralanması evde tedavi edilebilir ^[1]. Hangi ağrı kesicinin size uygun olduğunu eczacınız söyleyebilir: basit ağrı kesiciler ağrıyı hafifletebilir, cilde sürülen iltihap giderici jel de önerilebilir ^[1]. İltihap giderici ilaçlar tendinit tedavisinde kullanılabilir ^[2]; Aşil tendinopatisi kılavuzu ise bu ilaçlarda temkinli olunmasını ister ^[4].

İlk 2–3 gün için önerilenler şunlardır ^[1]:

• Dinlenme: tendonu 2–3 gün hareket ettirmemeye çalışmak
• Havluya sarılı buz torbasını 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulamak
• Bölgeyi elastik bandajla sarmak ya da yumuşak bir destek kullanmak
• Ağrı izin verince, eklem sertleşmesin diye bölgeyi yeniden hareket ettirmek
• Ağır kaldırmaktan, güçlü kavramadan, burma hareketlerinden ve tendon iyileşene kadar spordan kaçınmak

Egzersiz: tendonu kademeli yüklemek

Ağrı şiddetliyse, uzun sürüyorsa ya da hareket kısıtlıysa fizyoterapi önerilebilir ^[1]. Tendinopati tedavisinde farklı egzersiz ve yükleme programları kullanılır; ancak etkinlikleri konusunda belirsizlik sürmektedir ^[3].

Aşil tendinopatisi kılavuzu, süregen olgularda yalnızca beklemekle kısa vadede düzelme olmadığını ya da sınırlı kaldığını belirtir ve etkin tedavi önerir; bu tedavide yük adım adım artırılır ^[4]. Önerilen başlangıç tedavisi üç parçadan oluşur ^[4]:

• Bilgilendirme: durumun ve beklenen seyrin anlatılması
• Yükün düzenlenmesi: ağrıyı başlatan etkinliklere ara vermek, sonra yükü ağrıya göre kademeli olarak artırmak
• En az 12 hafta süren, baldır kaslarını güçlendiren ve giderek ağırlaşan egzersizler; ilerleme hızını ağrı ve kas yorgunluğu belirler

Kortizon iğnesi, şok dalga tedavisi ve PRP

Şiddetli tendinitte kortizon (steroid) iğnesi önerilebilir; kısa süreli ağrı azalması sağlayabilir ^[1]. 41 randomize çalışmayı inceleyen bir derleme, kortizon iğnesinin kısa vadede ağrıyı diğer yöntemlerden fazla azalttığını, ancak bu etkinin orta ve uzun vadede tersine döndüğünü bulmuştur; tenisçi dirseği bunun örneğidir, rotator manşette ise kısa vadeli etki net değildir ^[5]. Yan etki bildiren çalışmalarda kortizon yapılan 991 kişiden birinde tendon kopması görülmüş; yanıtın bölgeye göre değiştiği ve genellenmemesi gerektiği belirtilmiştir ^[5]. Aşil tendinopatisi kılavuzu kortizon iğnesinde temkinli olunmasını ister ^[4]. Bölgeye özgü bilgiler ilgili yazılardadır.

Şok dalga tedavisi (ESWT), Aşil tendinopatisinde egzersiz ve yük düzenlemesine rağmen 3 ayda düzelme olmazsa düşünülebilecek ek seçeneklerdendir; ek yararı belirsizdir ^[4]. Bacakta sık görülen sorunlara ilişkin bir sistematik derleme, bazılarında etkili olabileceğine dair düşük düzeyde kanıt bulmuştur; patellar tendinopatide (diz tendiniti) ise odaklı şok dalga ile plasebo arasında kısa ve orta vadede fark olmadığına dair orta düzeyde kanıt vardır ^[6].

Trombositten zengin plazma (PRP) için bir Cochrane derlemesi, yumuşak doku yaralanmalarında kullanımını destekleyecek yeterli kanıt bulunmadığı sonucuna varmıştır; kanıtın kalitesi çok düşüktür ^[7]. Aşil tendinopatisinde PRP plasebodan daha etkili bulunmamıştır ^[5].

Ne kadar sürede iyileşir, ameliyat ne zaman?

Hafif bir tendon yaralanmasının 2–3 hafta içinde düzelmesi beklenir; birkaç hafta içinde düzelme olmazsa hekime başvurmak gerekir ^[1]. Uzun süren tendinopatide iyileşme yavaştır: Aşil tendonunda aylar, hatta yıllar sürebilir ve yakınmasız tam yüklenmeye dönüş genellikle en az birkaç aylık etkin tedaviden sonra mümkündür ^[4]. Hastaların çoğu iyileşir; ancak yüzde 23–37'sinde yakınmalar tedaviye rağmen uzun vadede sürebilir ^[4].

Yakınmalar sürerse hasta ortopedi uzmanına yönlendirilebilir; hasarlı dokuyu çıkarmak ya da kopmuş tendonu onarmak için ameliyat önerilebilir ^[1]. Aşil tendinopatisinde ameliyat, yalnızca en az altı aylık etkin tedaviye rağmen iyileşmeyen hastalarda düşünülür ^[4].

Beklemeden başvurmanız gerekenler

Ağrı bir kaza ya da etkinlik sırasında aniden ve şiddetli başladıysa tendon kopmuş olabilir; ağrı başlarken "pat" ya da kopma sesi duyulmuş olabilir ^[1]. Şu durumlarda beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun ^[1]:

• Aniden başlayan şiddetli ağrı
• Ağrı başlarken duyulan "pat" ya da kopma sesi
• Tendonun koptuğunu düşünüyorsanız
• Ağrınız çok şiddetliyse

Kaynaklar

1. Tendonitis. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
2. Sprains, Strains and Other Soft-Tissue Injuries. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
3. Tendinopathy. Nature Reviews Disease Primers (Millar NL, et al.), 2021. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. Dutch multidisciplinary guideline on Achilles tendinopathy. British Journal of Sports Medicine (de Vos RJ, et al.), 2021. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
5. Efficacy and safety of corticosteroid injections and other injections for management of tendinopathy: a systematic review of randomised controlled trials. The Lancet (Coombes BK, et al.), 2010. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
6. The effectiveness of extracorporeal shockwave therapy in common lower limb conditions: a systematic review including quantification of patient-rated pain reduction. British Journal of Sports Medicine (Korakakis V, et al.), 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
7. Platelet-rich therapies for musculoskeletal soft tissue injuries. Cochrane Database of Systematic Reviews (Moraes VY, et al.), 2014. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov