Bursit, eklem çevresinde yastık görevi yapan, içi sıvı dolu kesenin (bursa) şişip ağrılı hâle gelmesidir; en sık omuz, kalça, dirsek ve dizde görülür [1]. Genellikle dinlenme, buz ve ağrı kesiciyle evde tedavi edilebilir ve birkaç hafta içinde geçmesi beklenir [1]. Kese sıcak ve kızarıksa ya da ateş varsa enfeksiyon (septik bursit) olabilir; bu durumda beklemeden değerlendirme ve antibiyotik gerekir [1][2][3].
Bursit nedir?
Bursalar omuz, dirsek, kalça, diz ve topuk çevresinde bulunan küçük, içi sıvılı keselerdir; kemik ile yumuşak dokular arasında yastık görevi yaparak sürtünmeyi azaltırlar [6]. Kese tahriş olduğunda içinde fazla sıvı birikir, şişer ve ağrır; buna bursit denir [1][2].
Bursit tendinitle sık karıştırılır: bursitte etkilenen yapı kesedir, tendinitte ise kası kemiğe bağlayan tendon [3][6]. İki ad bazen aynı yakınma için kullanılır: kalçanın dış yanındaki tendon sorunu çoğu zaman "trokanterik bursit" olarak da adlandırılır [7]. Tendinit ayrı bir yazıda ele alınmıştır.
Bursit neden olur?
Deriye yakın keselerde en sık neden, kesenin üzerine tekrar tekrar binen basınç ve sürtünmedir [3]. Erkeklerde, özellikle tamirci, tesisatçı ve bahçıvan gibi el işçiliği yapanlarda daha sık görülür [3]. Başlıca nedenler:
- Uzun süreli basınç: diz çökerek çalışmak ya da dirseği sert bir yüzeye yaslamak [2][3]
- Darbe: kesenin fazla sıvı üretmesine ya da içine kanamaya yol açabilir [2][3]
- Enfeksiyon: böcek ısırığı, sıyrık ya da batma gibi deriyi açan bir yaralanmadan bakteriler keseye girebilir; bazen belirgin bir yara olmadan da gelişir [2]
- Gut ve romatoid artrit gibi hastalıklar [2][3]
Bursit nerelerde olur?
Bursit en sık omuz, kalça, dirsek ve dizde görülür, ancak her eklemi etkileyebilir [1]. Deriye yakın keselerden en çok dirsek ucundaki ve diz kapağının önündeki etkilenir [3].
Kalça bursitinde ağrıyı artıran etkinliklerden kaçınmak, ağrı kesiciler ve fizik tedavi birçok kişiyi rahatlatabilir; egzersizler uyluğun dış yanındaki bandı germeyi, kalçanın gücünü ve esnekliğini artırmayı amaçlar [6]. Kalçanın dış yanında ağrısı olan 204 kişilik bir çalışmada eğitim ve egzersiz programı, 8. haftada tek kortizon iğnesinden ve bekleyip izlemekten daha iyi sonuç vermiştir [7]. Ayrıntılar kalça ağrısı yazısındadır. Başlıca yerler:
- Dirsek ucu: aşağıda ayrıca anlatılmıştır
- Diz kapağının önü: çoğunlukla diz çökmekle ilişkilidir [3]. Diz arkasındaki şişlik (Baker kisti) ayrı bir yazıdadır
- Omuz: omuz ağrısı ve rotator manşet yazılarında ele alınmıştır
- Kalçanın dış yanı: ağrı genellikle uyluğun dış yüzüne yayılır, gece o tarafa yatınca artar [6]
- Topuğun arkası: başlıca nedenlerden biri ayağa uymayan ayakkabıdır [3]
Dirsek bursiti nedir, nasıl tedavi edilir?
Dirsek bursiti (olekranon bursiti), dirseğin kemik ucundaki ince kesenin şişmesidir [2]. İlk belirti çoğu zaman şişliktir; kese gerildikçe ağrı başlar, dirseğe bastırınca ya da dirseği bükünce artar [2]. Nedenleri arasında dirsek ucuna alınan darbe, dirseği sert yüzeylere uzun süre yaslamak, enfeksiyon, gut ve romatoid artrit vardır [2].
Enfeksiyon yoksa tedavi dirseklik, dirseğe basınç yapan işlerden kaçınmak ve iltihap giderici ağrı kesicilerle başlar; şişlik ve ağrı 3–6 haftada düzelmezse hekim sıvının boşaltılmasını ve keseye kortizon uygulanmasını önerebilir [2].
Kese enfekte olduğunda deri kızarır ve ısınır; enfeksiyon hemen tedavi edilmezse kola ya da kana yayılabilir [2]. Bu nedenle sıcak, kızarık ve ağrılı bir dirsek şişliği, özellikle ateş varsa, beklemeden değerlendirilmelidir [2][3].
Belirtileri nelerdir, nasıl teşhis edilir?
Ağrı genellikle künt ve sızlayıcıdır; eklem hassas, şiş ya da çevresinden daha sıcak olabilir, ağrı hareketle ya da üzerine bastırınca artar [1]. Deri kızarabilir; bu, koyu tenlerde daha zor fark edilir [1].
Tanı genellikle öykü ve muayeneyle konur [3]. Röntgen, yaralanma varsa ya da yabancı cisim ve kemik çıkıntısı aranırken istenir [2][3]; ultrason bursiti deri altı enfeksiyonundan ayırmaya yardımcı olabilir [3].
Enfeksiyonlu (septik) bursit seyrektir; olguların yarıya varan bölümü şeker hastalığı ve süregen böbrek hastalığı gibi hastalıkları olanlarda görülür [3]. Ateşi olan bursitli hasta, aksi kanıtlanana dek septik bursit kabul edilir; ateşin olmaması ise enfeksiyonu dışlamaz [3]. Kuşku varsa keseden iğneyle sıvı alınıp laboratuvarda incelenir; bu inceleme gutu da gösterebilir [2][3].
Bursite ne iyi gelir, ne kadar sürer?
Bursit genellikle evde tedavi edilebilir ve birkaç hafta içinde geçmesi beklenir [1]. Bursit kremi sık sorulur: bu yazının dayandığı kaynaklar tedaviler arasında krem, jel, merhem ya da bitkisel karışım saymaz [1][2][3].
Yinelemeyi önlemek için eklemlere basınç bindiren işlerde yastık kullanmak, düzenli ara vermek, egzersizden önce ısınmak ve eklem üzerindeki kesikleri temizlemek önerilir [1]. Evde yapılabilecekler:
- Eklemi dinlendirmek, üzerine basınç bindiren işlerden kaçınmak [1]
- Havluya sarılı buz torbasını yaklaşık 10 dakika uygulamak, gün içinde birkaç saatte bir yinelemek [1]
- Ağrı kesici; hangisinin uygun olduğunu eczacınıza ya da hekiminize sorabilirsiniz [1]
- Dirseklik ya da dizlik; uyurken eklemin çevresine fazladan yastık [1][2]
- Şişen bölgeyi yükseltmek ve sargıyla desteklemek [3]
Sıvının boşaltılması ve kortizon iğnesi
Hekim, yakınmaları hafifletmek için kesedeki sıvıyı iğneyle çekebilir [1]. Tekrarlayan basınca bağlı bursitte bir derleme, keseye enfeksiyon taşıma riski nedeniyle bunu genellikle önermez [3]; dirsek bursiti üzerine 1278 hastayı kapsayan bir sistematik derlemede ise boşaltma, enfeksiyonsuz bursitte kese enfeksiyonu riskini artırmamıştır [4].
Kortizon (steroid) iğnesi şişliği azaltmak için yapılabilir; bursit enfeksiyona bağlıysa yapılmaz [1]. Yararı tartışmalıdır: aynı derlemede iğne, enfeksiyonsuz dirsek bursitinde sonucu iyileştirmeksizin daha fazla komplikasyonla ve deride incelmeyle ilişkili bulunmuştur [4]. 2023 tarihli bir derlemede ise yakınma süresini kısaltmış, ancak kese enfeksiyonu ve deride incelme daha sık görülmüştür; yazarlar iğnenin diğer yöntemlere yanıt vermeyen olgulara saklanmasını önerir [5].
Antibiyotik ve ameliyat ne zaman gerekir?
Enfeksiyona bağlı bursitte antibiyotik gerekir; genellikle en az 7 gün kullanılır [1]. Genel durumu iyi olan hastalar ağızdan antibiyotikle ayaktan tedavi edilebilir; genel enfeksiyon belirtileri olan ya da bağışıklığı baskılanmış hastalara hastanede damardan antibiyotik verilir [3].
Ameliyat nadiren gerekir [1]. Enfeksiyonlu bursit antibiyotiğe ve boşaltmaya rağmen düzelmediğinde, enfeksiyonsuz bursit ise ameliyatsız yöntemlere yanıt vermediğinde ya da yinelediğinde kesenin çıkarılması düşünülür [2][3]. Dirsek bursiti ameliyatından sonra kese genellikle birkaç ayda normal işleyen bir kese olarak yeniden oluşur; 3–4 hafta sonra dirseğin tam kullanımına izin verilebilir [2].
Aynı sistematik derlemede cerrahi tedavi, ameliyatsız tedaviye göre daha az düzelme ve daha fazla komplikasyonla ilişkili bulunmuştur; kanıt düzeyi düşüktür [4].
Beklemeden başvurmanız gerekenler
Yakınmalar evdeki önlemlere rağmen 1–2 haftada düzelmiyor ya da kötüleşiyorsa, eklemi hareket ettiremiyorsanız ya da çok şiddetli, keskin ağrı varsa hekime başvurun [1]. Şu durumlar enfeksiyon belirtisi olabilir; beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun [1][2][3]:
- Ateş, üşüme ya da titreme [1][3]
- Şişliğin üzerinde kızarıklık ve sıcaklık [2][3]
- Şişlikten irin ya da akıntı gelmesi [2][3]
- Kesik, sıyrık ya da böcek ısırığından sonra gelişen şişlik, kızarıklık ve ağrı [2]
- Şeker hastalığı, böbrek hastalığı ya da bağışıklığı baskılayan bir durumu olanlarda ağrılı, sıcak şişlik [3]
Sık sorulan sorular
- Bursit nasıl geçer?
- Genellikle dinlenme, buz ve ağrı kesiciyle evde tedavi edilebilir ve birkaç hafta içinde geçmesi beklenir [1]. Yakınmalar 1–2 haftada düzelmezse ya da kötüleşirse hekime başvurun [1].
- Bursit kremi işe yarar mı?
- Bu yazının dayandığı kaynaklar bursit tedavisinde krem, jel ya da merhemi saymaz [1][2][3]. Önerdikleri önlemler dinlenme, buz, basıncı azaltan yastıklama ve gerektiğinde ağrı kesicidir [1][3].
- Dirsek bursitine ne iyi gelir?
- Dirseklik, dirseğe basınç yapan işlerden kaçınmak ve iltihap giderici ağrı kesiciler ilk önlemlerdir; 3–6 haftada düzelme olmazsa hekim sıvının boşaltılmasını ve kortizon iğnesini önerebilir [2]. Dirsek sıcak ve kızarıksa enfeksiyon olabilir; beklemeden başvurun [2].
- Dirsek bursiti ameliyatı ne zaman yapılır?
- Enfekte kese antibiyotiğe ya da boşaltmaya rağmen düzelmezse, enfeksiyonsuz bursitte ise ameliyatsız yöntemler sonuç vermezse kesenin çıkarılması önerilebilir [2]. Ağırlıklı olarak düşük düzeyli kanıta dayanan bir sistematik derlemede ameliyatsız tedavi, cerrahi tedaviden daha etkili ve daha güvenli bulunmuştur [4].
- Kalça bursiti egzersizleri nelerdir?
- Uyluğun dış yanındaki bandı germeye, kalçanın gücünü ve esnekliğini artırmaya yönelik egzersizlerdir; hekim ya da fizyoterapist gösterir [6]. Kalçanın dış yanında ağrısı olan kişilerde yapılan bir çalışmada eğitim ve egzersiz programı, 8. haftada tek kortizon iğnesinden daha iyi sonuç vermiştir [7]. Ayrıntılar kalça ağrısı yazısındadır.
Bu yazı genel bir özettir; tanı ve tedavi kararı, sizi muayene eden hekimin değerlendirmesiyle verilir.
Kaynaklar
- Bursitis. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
- Elbow (Olecranon) Bursitis. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Common Superficial Bursitis. American Family Physician (Khodaee M), 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Treatment of olecranon bursitis: a systematic review. Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery (Sayegh ET, Strauch RJ), 2014. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Non-surgical treatment of aseptic olecranon bursitis: A systematic review. Reumatología Clínica (Kaur IP, et al.), 2023. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hip Bursitis. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Education plus exercise versus corticosteroid injection use versus a wait and see approach on global outcome and pain from gluteal tendinopathy: prospective, single blinded, randomised clinical trial. BMJ (Mellor R, et al.), 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Köprücük kemiği kırığı: kolluk mu, ameliyat mı?
- Donuk omuz: ne kadar sürer, ne zaman iğne ya da ameliyat düşünülür?
- Omuz ağrısı ve rotator manşet sorunları: ameliyat gerekir mi?
- Omuzda kireçlenme (kalsifik tendinit): neden olur, nasıl tedavi edilir?
- Omuz çıkığı: yerine takıldıktan sonra ne olur, ameliyat gerekir mi?
- Omuz ağrısı: neden olur, ne iyi gelir, hangi bölüm bakar?
- Tendinit (tendon iltihabı): neden olur, nasıl geçer, ne iyi gelir?
- Tenisçi dirseği: kortizon, PRP ve ameliyat ne işe yarar?