Menisküs, uyluk ile kaval kemiği arasında yastık görevi gören C şeklindeki kıkırdaktır. Gençlerde genellikle spor sırasında dizin dönmesiyle, orta yaş ve üzerinde ise yıpranmaya bağlı yırtılır [1][3]. Yıpranmaya bağlı yırtıklarda ilk tedavi fizyoterapi ve egzersizdir; dizi gerçekten kilitleyen ya da onarılabilecek travmatik yırtıklarda artroskopik cerrahi gündeme gelir [1][3][4].
Menisküs ne işe yarar, nasıl yırtılır?
Her dizde iç ve dış olmak üzere iki menisküs bulunur. Kama şeklindeki bu sert ve esnek kıkırdaklar yükü eklem yüzeyine dağıtır, darbeleri emer ve dizin dengesine katkı sağlar [1].
Yırtık iki biçimde ortaya çıkar. Gençlerde ve sporcularda genellikle ani bir dönme hareketiyle oluşan travmatik bir yaralanmadır. Yaşla birlikte menisküs dokusu zayıflar ve sandalyeden kalkarken yapılan basit bir dönme bile yırtığa yol açabilir; buna yıpranmaya bağlı (dejeneratif) yırtık denir [1][3].
Belirtiler
Yaralanma anında dizde 'pıt' hissi olabilir. İlk gün çoğu kişi yürüyebilir, ancak sonraki 2–3 gün içinde diz giderek sertleşip şişebilir [1]. Sık görülenler [1][2]:
- Dizin iç ya da dış yanında ağrı
- Şişlik ve sertlik
- Takılma ya da kilitlenme hissi
- Dizin boşalması, güvensizlik
- Dizi tam bükmekte ya da düzleştirmekte zorlanma
Kimde, hangi koşullarda?
Futbol, basketbol gibi dönme, ani duruş ve yön değiştirme gerektiren sporlar travmatik yırtık riskini artırır; menisküs yırtığı ön çapraz bağ yaralanması gibi diğer diz yaralanmalarıyla birlikte de görülebilir [1]. Orta yaş ve üzerinde belirgin bir travma olmadan da oluşabilir ve sıklıkla dizdeki erken kireçlenmeyle birlikte seyreder [1][3].
Tanı ve MR'ın sınırı
Tanı önce muayeneyle konur: eklem çizgisi boyunca hassasiyet aranır, dizi büküp döndürerek ağrı ya da tık oluşup oluşmadığına bakılır (McMurray testi) [1]. Menisküs röntgende görünmez, ama röntgen kireçlenme gibi benzer ağrı yapan sorunları ayırt etmeye yardımcı olur; MR menisküs dahil yumuşak dokuları en iyi gösteren yöntemdir [1].
Orta yaşın üzerinde MR'da yırtık görülmesi, ağrının asıl nedeninin yırtık olduğu anlamına gelmeyebilir; bu yüzden karar MR görüntüsüne değil, muayeneye ve yakınmalara göre verilir [3].
Ameliyatsız tedavi
Pek çok yırtık, özellikle yıpranmaya bağlı olanlar, ameliyat gerektirmez. Başlangıçta istirahat, soğuk uygulama, bandajla hafif baskı ve bacağı yüksekte tutma önerilir; hekimin uygun gördüğü ağrı kesici ve iltihap gidericiler kullanılabilir [1].
Yıpranmaya bağlı yırtıklarda temel tedavi, fizyoterapist eşliğinde düzenli egzersizdir. Orta yaşlı hastalarda yapılan randomize bir çalışmada, 12 haftalık denetimli egzersiz ile artroskopik kısmi menisküs çıkarılması arasında iki yıllık diz işlevi açısından anlamlı fark bulunmamış, egzersiz grubunda uyluk kası gücü daha fazla artmıştır [4].
Uluslararası bir kılavuz, yıpranmaya bağlı diz hastalığı olan (menisküs yırtığı olsun olmasın) hemen tüm hastalarda artroskopiye karşı güçlü bir öneri yapmıştır; bir Cochrane derlemesi de bu grupta artroskopinin ağrı ve işlevde anlamlı ek fayda sağlamadığını göstermiştir [3][5].
Ne zaman cerrahi?
Yakınma egzersiz ve diğer yöntemlerle geçmiyorsa, diz gerçekten kilitlenip düzleşemiyorsa ya da genç bir hastada onarılabilecek travmatik bir yırtık varsa artroskopik (kapalı) cerrahi düşünülebilir [1][3].
İki yöntem vardır: kısmi menisküs çıkarılmasında (menisektomi) yalnızca yırtık ve hasarlı parça temizlenir; onarımda yırtık parçalar dikilerek birleştirilir. Onarım yırtığın tipine ve yerine bağlıdır, çünkü menisküsün yalnızca kan akımı olan dış kısmı iyileşme gücüne sahiptir [1]. Karar yaş, yırtığın tipi, dizdeki kireçlenme düzeyi ve beklentileriniz birlikte değerlendirilerek ortak verilir [3].
İyileşme süreci
Ameliyatsız tedavide egzersiz programı genellikle birkaç ay sürer; düzenli devam etmek sonucun en önemli belirleyicisidir [4]. Kısmi menisektomiden sonra iyileşme yaklaşık 3–6 hafta, menisküs onarımından sonra dokunun kaynaması için daha uzun bir koruma gerektiğinden yaklaşık 3–6 ay sürer; ikisinde de hareket açıklığı ve kas gücü için fizyoterapi önemlidir [1].
Beklemeden başvurmanız gerekenler
Şunlarda gecikmeden hekime ya da acile başvurun [2]:
- Diz kilitlendiyse ve düzleştirilemiyorsa
- Diz sık sık boşalıyor ya da ağrılı biçimde tık sesi çıkarıyorsa
- Bacağa hiç yük verilemiyor ya da diz şekil bozukluğu gösteriyorsa
- Diz kızarık ve sıcak, birlikte ateş varsa
- Ağrı birkaç hafta içinde düzelmiyorsa
Sık sorulan sorular
- Menisküs yırtığı kendiliğinden iyileşir mi?
- İç kısmı kanlanmadığı için yırtık genellikle kendiliğinden kaynamaz; ancak özellikle yıpranmaya bağlı yırtıklarda yakınmalar egzersiz ve fizyoterapiyle çoğu zaman belirgin azalır [1][4].
- Her menisküs yırtığı ameliyat mı gerektirir?
- Hayır. Orta yaş ve üzerindeki yıpranmaya bağlı yırtıklarda ilk tercih egzersizdir; ameliyat gerçek kilitlenme, onarılabilir travmatik yırtık ya da tedaviye rağmen süren yakınmada gündeme gelir [1][3].
- Yırtıkla yürünür mü?
- Çoğu kişi yaralanmadan sonra yürüyebilir; birkaç gün içinde şişlik ve sertlik artabilir. Kilitlenme ya da boşalma varsa hekime başvurun [1][2].
- Ameliyattan sonra ne zaman işe dönülür?
- Kısmi menisektomiden sonra iyileşme yaklaşık 3–6 hafta, dikişle onarımdan sonra 3–6 ay sürer; işe dönüş işin fiziksel yüküne göre değişir [1].
- MR'da yırtık görünmesi ameliyat nedeni mi?
- Tek başına hayır; orta yaşın üzerinde MR'daki yırtık ağrının asıl nedeni olmayabilir, karar muayene ve yakınmalara göre verilir [3].
Kliniğimizde ameliyat kararını MR raporuna göre değil, dizinizin kilitlenip kilitlenmediğine, yaşınıza ve hareketinizden ne beklediğinize göre veririz.
Kaynaklar
- Meniscus Tears. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo). orthoinfo.org
- Knee pain. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
- Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline (Siemieniuk RAC, et al.). BMJ, 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Exercise therapy versus arthroscopic partial meniscectomy for degenerative meniscal tear in middle aged patients: randomised controlled trial with two year follow-up (Kise NJ, et al.). BMJ, 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Arthroscopic surgery for degenerative knee disease (osteoarthritis including degenerative meniscal tears) (O'Connor D, et al.). Cochrane Database of Systematic Reviews, 2022. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Ön çapraz bağ yırtığı: ameliyat şart mı?
- Baker kisti: diz arkası şişlik neden olur, nasıl geçer?
- Kıkırdak hasarı: diz kıkırdağı iyileşir mi, tedavisi nedir?
- Diz iğnesi: kortizon, hyalüronik asit, PRP ve kök hücre ne işe yarar?
- Diz kireçlenmesi: egzersiz, kilo, iğne ve protez, hangisi ne zaman?
- Diz ağrısı: neden olur, ne iyi gelir, hangi bölüm bakar?
- Diz protezi ameliyatı: kimlere yapılır, iyileşme nasıl geçer?
- Diz kapağı ağrısı ve kondromalazi patella: neden olur, nasıl geçer?