Diz protezi ameliyatı: kimlere yapılır, iyileşme nasıl geçer?

Diz protezi nedir?

Diz protezi ameliyatında (artroplasti) eklemin hasarlı kemik uçları çıkarılır, yerine metal ve plastik parçalar yerleştirilir. En sık yapılan tür total diz protezidir: uyluk kemiğinin alt ucu ile kaval kemiğinin üst ucu değiştirilir, bazı hastalarda diz kapağının arka yüzü de kaplanır ^[1].

Kısmi (unikompartmantal) protez, kireçlenme (osteoartrit) dizin yalnızca bir yarısını tuttuğunda kullanılır; kesi daha küçüktür ve iyileşme genellikle daha hızlıdır ^[1]. NICE, kireçlenmesi dizin iç bölümüyle sınırlı kişilere kısmi ve total protez arasında seçim sunulmasını, her birinin yarar ve risklerinin konuşulmasını önerir ^[5].

Kimlere yapılır?

Ameliyat ilk seçenek değildir. NICE'a göre ağrı, sertlik, işlev kaybı ya da ilerleyen şekil bozukluğu yaşam kalitesini belirgin biçimde etkiliyorsa ve egzersiz, kilo verme, ağrı tedavisi gibi ameliyatsız yöntemler yetersiz kalmış ya da uygun değilse protez için yönlendirme düşünülür; karar puanlama sistemleriyle değil, klinik değerlendirmeyle verilir ^[6]. Ameliyatın önerildiği tipik durumlar şunlardır ^[4]:

• Yürümeyi, merdiven çıkmayı ve sandalyeden kalkmayı kısıtlayan şiddetli ağrı ya da sertlik
• Dinlenirken, gündüz ya da gece süren ağrı
• Dinlenmeyle ya da ilaçla düzelmeyen süregelen şişlik, dizde içe ya da dışa doğru eğrilik
• İlaç, enjeksiyon ve fizik tedaviden yeterli yarar görülmemesi

Ameliyat öncesi değerlendirme ve hazırlık

Değerlendirmede yakınmalar ve genel sağlık durumu sorulur, diz muayene edilir ve röntgen çekilir; kan tetkiki ya da MR yalnızca gerektiğinde istenir ^[4]. Protez dışındaki seçenekler, beklenen yararlar, riskler, ileride yeniden ameliyat gerekebileceği ve anestezi seçenekleri hastayla konuşulmalıdır ^[5].

Ameliyattan birkaç hafta önce genel sağlık değerlendirmesi yapılır, gerekli tetkikler istenir; hangi ilaçların kesileceğini cerrah bildirir, büyük diş tedavilerinin önceden tamamlanması önerilir ^[4]. NICE, ameliyattan önce ve sonra yapılacak egzersizler, kilo kontrolü, beslenme ve sigarayı bırakma konusunda bilgi verilmesini önerir ^[5]. Evde ilk haftalar için yardım ayarlamak, kayabilecek halıları kaldırmak ve tutunma yerleri hazırlamak işleri kolaylaştırır ^[4].

Ameliyat ve hastanede kalış

Ameliyat genel anesteziyle (uyutularak) ya da belden uyuşturmayla (spinal anestezi) yapılır ve genellikle 1–2 saat sürer ^[1][4].

NICE'a göre rehabilitasyon mümkünse ameliyat günü, en geç 24 saat içinde başlamalıdır ^[5]; ilk adımlar koltuk değneği ya da yürüteçle atılır ^[2]. Pıhtı riskini azaltmak için kompresyon çorabı ve pıhtı önleyici ilaçlar önerilebilir ^[3][4].

Hastanede kalış süresi değişir: NHS taburculuğun genellikle ameliyattan 1–4 gün sonra olduğunu belirtir ^[2]; OrthoInfo bazı hastaların aynı gün, bazılarının bir gece ya da daha uzun kaldıktan sonra evine gittiğini bildirir ^[4].

İyileşme ve fizik tedavi

Tam iyileşme birkaç ay ya da daha uzun sürebilir; süre yaşa ve genel sağlık durumuna göre değişir, kısmi protezde genellikle daha kısadır ^[2]. Taburcu olmadan önce evde yapılacak egzersizler öğretilir ^[2][5]; günlük işlerde zorlananlara ya da kendi başına hedefine ulaşamayanlara gözetimli rehabilitasyon sunulmalıdır ^[5]. Kaynakların verdiği süreler genel değerlerdir ve kişiden kişiye değişir:

• Yürüme: önce koltuk değneği ya da yürüteç, sonra tek değnek ve baston; hazır hissedenler yaklaşık 6 hafta sonra desteksiz yürümeyi deneyebilir ^[2]
• Günlük işler: çoğu günlük etkinliğe 3–6 hafta içinde dönülebilir ^[4]
• Araba kullanma: NHS total protezde en az 6, kısmi protezde 3 hafta beklenmesini önerir ^[2]; OrthoInfo çoğu kişinin yaklaşık 4–6 haftada yeniden araba kullandığını belirtir ^[4]
• İşe dönüş: genellikle 6–12 hafta sonra, işin türüne göre ^[2]
• Ağır kaldırma ve taşıma gerektiren ev işleri: ilk 3 ay kaçınılır ^[2]

Riskler ve komplikasyonlar

Diz protezi sık yapılan ve güvenli bir ameliyattır; çoğu kişide komplikasyon gelişmez, gelişenler çoğunlukla hafif ve tedavi edilebilir niteliktedir. Risk yaşa ve genel sağlık durumuna göre değişir ^[3]. Başlıca riskler şunlardır:

• Enfeksiyon: yarada ya da protez çevresinde, ameliyattan günler, haftalar, hatta yıllar sonra gelişebilir. Yara enfeksiyonu çoğunlukla antibiyotikle tedavi edilir; derin enfeksiyon yeniden ameliyat gerektirebilir ^[3][4]
• Kan pıhtısı: bacak toplardamarlarında oluşabilir (derin ven trombozu); akciğere giderse (pulmoner emboli) ciddi sonuçlar doğurabilir ^[3][4]
• Sertlik: diz yeterince bükülmeyebilir; çoğunlukla fizik tedaviyle düzelir ^[3][4]
• Süren ağrı: az sayıda hastada ameliyattan sonra da ağrı devam eder ^[3][4]
• Aşınma ve gevşeme: protez yüzeyleri zamanla aşınabilir, parçalar gevşeyebilir ^[4]
• Sinir, damar ya da bağ yaralanması: sık görülmez ^[3][4]

Protez ne kadar dayanır?

Normal kullanımla her diz protezinin plastik parçası zamanla aşınır; aşırı yüklenme ve fazla kilo bunu hızlandırabilir ^[4]. 2019'da The Lancet'te yayımlanan ve ulusal protez kayıtlarının verilerini birleştiren bir analizde total diz protezlerinin yaklaşık %82'sinin, kısmi protezlerin yaklaşık %70'inin 25 yıl dayandığı hesaplanmıştır; belirli bir protezin tam olarak ne kadar dayanacağını öngörmek için daha fazla bilgi gerekir ^[7]. İleride yeniden protez ameliyatı gerekebilir; NHS bunun sık olmadığını belirtir ^[3].

Protezle yaşam

Çoğu kişide ağrı belirgin biçimde azalır ve günlük işler kolaylaşır; ancak protez, kireçlenme başlamadan önce yapılabilenlerin ötesine geçmeyi sağlamaz. Dizin tam hareketi çoğu zaman geri gelmez; hastaların çoğu dizini neredeyse tam düzleştirebilir, merdiven çıkacak ve arabaya binecek kadar bükebilir ^[4].

Yürüyüş, yüzme, golf, bisiklet ve dans gibi düşük etkili etkinlikler uygundur; çoğu cerrah koşu ve sıçrama içeren sporlardan uzak durulmasını önerir ^[4]. Diz çökmek bazen rahatsız edebilir ama zararlı değildir ^[4]; iyileşme döneminde ise hekim izin verene kadar çökülmemelidir ^[2]. Protezli dizde yeni başlayan ya da artan ağrı, topallama ya da işlev kaybı ortopedi değerlendirmesi gerektirir ^[5].

Beklemeden başvurmanız gerekenler

Ameliyattan sonra şunlarda gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; enfeksiyon ya da pıhtı belirtisi olabilir ^[3][4]:

• Ateş, üşüme ya da titreme
• Yaradan akıntı ya da irin gelmesi
• Dizde geçmeyen ya da artan kızarıklık, şişlik, hassasiyet ya da ağrı
• Baldırda artan ağrı ya da şişlik, bacakta zonklayıcı ya da kramp tarzında ağrı
• Ani nefes darlığı ya da göğüs ağrısı (akciğere pıhtı gitmiş olabilir): acil servise başvurun ya da ambulans çağırın

Kaynaklar

1. How a knee replacement is done. NHS (nhs.uk), 2026. nhs.uk
2. Recovering from a knee replacement. NHS (nhs.uk), 2026. nhs.uk
3. Complications of a knee replacement. NHS (nhs.uk), 2026. nhs.uk
4. Total Knee Replacement. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
5. Joint replacement (primary): hip, knee and shoulder (NG157). National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2020. nice.org.uk
6. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226). National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2022. nice.org.uk
7. How long does a knee replacement last? A systematic review and meta-analysis of case series and national registry reports with more than 15 years of follow-up. The Lancet (Evans JT, et al.), 2019. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov