Diz ağrısı: neden olur, ne iyi gelir, hangi bölüm bakar?

Diz ağrısı neden olur, neyin belirtisi olabilir?

Diz ağrısı yetişkinlerin yaklaşık yüzde 25'ini etkiler ^[2]. Tek bir nedeni yoktur: burkulmadan bağ ve menisküs yırtığına, diz kapağı çevresindeki ağrıdan kireçlenmeye, bursitten gut ve eklem enfeksiyonuna kadar pek çok durumun belirtisi olabilir ^[1][2].

Yaralanmadan sonra başlayan diz ağrısı

Şişliğin zamanı yol göstericidir: yaralanmadan sonraki dakikalar ya da birkaç saat içinde gelişen şişlik bağ kopmasını, eklem içi kırığı ya da diz kapağı çıkığını; saatler ya da birkaç gün içinde gelişen şişlik menisküs yırtığını düşündürür ^[2]. Başlıca olasılıklar şunlardır ^[1]:

• Burkulma ve zorlanma: çoğunlukla egzersiz sırasında dizin aşırı gerilmesi, aşırı kullanılması ya da dönmesinden sonra başlayan ağrı
• Tendon iltihabı (tendinit): diz kapağı ile kaval kemiği arasında, çoğu zaman tekrarlayan koşu ya da sıçramayla ilişkili ağrı
• Bağ, tendon ya da menisküs yırtığı, kıkırdak hasarı: dizin boşalması, düzleştirilememesi; yaralanma anında 'pat' sesi duyulabilir
• Diz kapağı çıkığı: çarpışma ya da ani yön değiştirmeden sonra diz kapağının şeklinin değişmesi

Yaralanma olmadan başlayan diz ağrısı

50 yaşın üzerinde süregen ve yaygın diz ağrısı çoğunlukla kireçlenmeye (osteoartrit) bağlıdır; özellikle ağrı gün sonunda artıyor, yük vermekle kötüleşiyor ve dinlenmekle hafifliyorsa ^[2].

Namaz kılarken olduğu gibi diz çökülen ve dizin derin büküldüğü durumlarda ortaya çıkan ağrıda akla gelenler arasında bursit ve diz kapağı çevresi ağrısı vardır: diz çökmek ve dizi bükmek bursitte ağrıyı ve şişliği artırır ^[1]; diz kapağı çevresi ağrısında da diz çökmek ve çömelmek güçleşebilir ^[3]. Başlıca olasılıklar şunlardır:

• Kireçlenme (osteoartrit): iki dizde ağrı ve sertlik, hafif şişlik; ileri yaşta daha sıktır ^[1]
• Bursit (diz çevresindeki kesenin iltihabı): dizde sıcaklık, kızarıklık ve şişlik ^[1]
• Gut ya da eklem enfeksiyonu (septik artrit): sıcak ve kızarık diz, ani başlayan çok şiddetli ağrı ^[1]
• Eklem içine kanama: şişlik, sıcaklık ve morarma; kan sulandırıcı ilaç kullananlarda olasılığı daha yüksektir ^[1]
• Diz arkasındaki kist (Baker kisti): daha seyrek görülen diz arkası ağrısının nedeni olabilir ^[2]

Genç yaşta diz ağrısı ve diz kapağı ağrısı

Gençlerde ve genç yetişkinlerde sık görülen bir tablo, dizin önünde, diz kapağının çevresinde ya da altında hissedilen ağrıdır (patellofemoral ağrı sendromu, 'koşucu dizi') ^[3][4]. Spor yapanlarda, özellikle kadınlarda ve genç yetişkinlerde sıktır, ancak spor yapmayanlarda da görülebilir ^[3].

Ağrı künt ve sızlayıcıdır, yavaş başlar; merdiven çıkmak, koşmak, sıçramak, çömelmek ve dizler bükülü uzun süre oturmak ağrıyı artırır ^[3][4]. Ergenlerde bu ağrı genellikle dizde yapısal bir bozukluktan kaynaklanmaz ^[4].

Çoğunlukla basit önlemlerle ya da fizyoterapiyle tümüyle geçer ^[3][4]. Ameliyat çok nadiren gerekir; antrenman düzeni değiştirilmezse ağrı yineleyebilir ^[3].

Büyüme çağındaki gençlerde diz kapağının altında ağrı ve şişlik Osgood-Schlatter hastalığını düşündürür; hızlı büyüme dönemlerinde, aşırı kullanımla birlikte yavaş yavaş başlar ^[1][2].

Dizde şişlik, çıtırtı (kıtlama) ve takılma ne anlama gelir?

Dizden gelen ağrısız çıtırtı normaldir ^[1]. Diz kapağı çevresi ağrısında merdiven çıkarken ya da uzun süre oturduktan sonra kalkarken çıtırtı duyulabilir ^[3]. Ağrılı çıtırtı, kilitlenme, takılma ya da boşalma ise eklem içinde mekanik bir soruna işaret eder; menisküs ya da bağ yırtığında görülebilir ve hekim değerlendirmesi gerektirir ^[1][2][4].

Hafif şişlik kireçlenmede görülebilir; sıcak, kızarık ve çok ağrılı diz gut ya da eklem enfeksiyonunu düşündürür ^[1]. Ergenlerdeki ön diz ağrısı genellikle şişlik yapmaz ^[4].

Diz ağrısına evde ne iyi gelir?

Diz ağrısı çoğu zaman evde tedavi edilebilir ve birkaç gün içinde hafiflemeye başlar ^[1]. Ağrı kesici gerekiyorsa tablet ya da jel biçiminde kullanılabilir ^[1]; hangisinin size uygun olduğunu eczacınıza ya da hekiminize sorun.

Bu yazının dayandığı kaynaklar bitkisel karışımlar ya da halk arasında bilinen diğer yöntemler için bir öneride bulunmaz ^[1][3]. Önerdikleri önlemler şunlardır; son üçü diz kapağı çevresi ağrısı için bildirilmiştir:

• Dize olabildiğince az yük vermek; örneğin uzun süre ayakta durmamak ^[1]
• Havluya sarılı buz torbasını 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulamak ^[1]
• Ağrıyı artıran etkinliklere ara vermek; sabit bisiklet ve yüzme gibi dize daha az yük bindiren etkinliklere geçmek ^[3]
• Fazla kilo varsa kilo vermek; dize binen yükü azaltır ^[3]
• Uyluk ve kalça kaslarını güçlendiren egzersizler ^[3]

Dizlik ve krem işe yarar mı?

Diz kapağı çevresi ağrısında dizlik ve diz bandajlarını inceleyen bir Cochrane derlemesi, egzersiz de yapan yetişkinlerde dizliğin kısa vadede (üç aydan kısa sürede) ağrıyı azaltmadığına ve işlevi iyileştirmediğine ilişkin çok düşük kaliteli kanıt bulmuştur ^[6]. Diz kireçlenmesinde de dizliğin ağrı, sertlik ve işlev üzerindeki yararına ilişkin kanıtlar kesin sonuç vermemiştir ^[7].

İltihap giderici ağrı kesici (NSAİİ) içeren krem ve jelleri inceleyen bir Cochrane derlemesine göre bunların bazıları, çoğu diz kireçlenmesi olan kişilerde yapılan 6–12 haftalık çalışmalarda ilaçsız jele kıyasla ağrıyı daha fazla azaltmıştır; ancak bu ek yarar hastaların azınlığında görülmüştür ^[5]. Kireçlenme dışındaki süregen ağrılı durumlar için kanıt yoktur ^[5].

Diz ağrısına hangi bölüm bakar, nasıl değerlendirilir?

Diz ağrısına ortopedi ve travmatoloji bölümü bakar. Değerlendirme öyküyle başlar: yaş, ağrının yeri, başlangıcı ve süresi, eşlik eden yakınmalar, şişlik ve önceki yaralanmalar sorulur; ardından diz muayene edilir, hareket açıklığı, kas gücü, bağlar ve menisküsler özel testlerle değerlendirilir ^[2].

Her diz ağrısında görüntüleme gerekmez: röntgen altı haftadan uzun süren ağrıda ya da yaralanmadan sonra belirli ölçütler varsa, örneğin dört adım atacak kadar yük verilemiyorsa istenir ^[2]. MR genellikle ameliyat düşünüldüğünde ya da yeterli ameliyatsız tedaviye rağmen ağrı sürdüğünde gündeme gelir ^[2]. Enfeksiyon ya da iltihabi bir hastalık kuşkusunda kan tetkikleri istenebilir, eklem sıvısından örnek alınabilir ^[2].

Tedavi nedene göre belirlenir: hekim ilaç ya da fizyoterapi önerebilir, ileri görüntüleme ya da ameliyat gibi tedaviler için yönlendirebilir ^[1]. Sık görülen nedenler bu rehberde ayrı yazılarda anlatılmıştır: diz kireçlenmesinin tedavisi, menisküs yırtığında egzersiz ile artroskopi arasındaki seçim, ön çapraz bağ yırtığında ameliyat kararı ve diz protezi ameliyatı.

Beklemeden başvurmanız gerekenler

Ağrı birkaç hafta içinde düzelmiyorsa hekime başvurun; şu durumlarda ise beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun ^[1][2]:

• Diz çok ağrılıysa, hareket ettirilemiyor ya da üzerine hiç basılamıyorsa
• Diz çok şişmiş ya da şekli değişmişse
• Yaralanmadan hemen sonra, dakikalar ya da birkaç saat içinde şişlik geliştiyse
• Diz kilitleniyor, boşalıyor ya da ağrılı biçimde çıtırdıyorsa
• Yüksek ateş ve titremeyle birlikte dizde kızarıklık ya da sıcaklık varsa (enfeksiyon belirtisi olabilir)
• Ergenlik çağındaki bir gençte ağrı dinlenirken de sürüyor ya da gece artıyorsa (tümör dahil başka nedenler araştırılır)

Kaynaklar

1. Knee pain. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
2. Knee Pain in Adults and Adolescents: The Initial Evaluation. American Family Physician (Bunt CW, et al.), 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
3. Patellofemoral Pain Syndrome. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
4. Adolescent Anterior Knee Pain. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
5. Topical NSAIDs for chronic musculoskeletal pain in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews (Derry S, et al.), 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
6. Knee orthoses for treating patellofemoral pain syndrome. Cochrane Database of Systematic Reviews (Smith TO, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
7. Braces and orthoses for treating osteoarthritis of the knee. Cochrane Database of Systematic Reviews (Duivenvoorden T, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov