Diz kireçlenmesi (osteoartrit), kıkırdağın zamanla yıpranmasıyla gelişen ve ağrı, sertlik ve hareket kısıtlılığı yapan yaygın bir eklem hastalığıdır [1]. Tedavinin temeli kişiye göre düzenlenmiş egzersiz, gerekiyorsa kilo verme ve hastalığın doğru anlaşılmasıdır; ilaçlar ve enjeksiyonlar bunu destekler [3][5]. Ameliyatsız yöntemlere rağmen yaşam kalitesi ciddi bozulmuşsa diz protezi değerlendirilir [3].
Kireçlenme tam olarak nedir?
Eklemdeki kemik uçlarını örten koruyucu kıkırdağın zamanla incelmesi ve bozulmasıdır; sonuçta ağrı, şişlik ve hareket güçlüğü gelişir [1]. Adı kireçlenme olsa da sorun eklemde kireç birikmesi değildir; asıl değişiklik kıkırdak kaybı ve eşlik eden kemik değişiklikleridir. Diz artritinin en sık türü osteoartrittir ve çoğunlukla 50 yaşın üzerinde ortaya çıkar; romatoid artrit ve eski bir yaralanmaya bağlı travma sonrası artrit de dizi etkileyebilir [2].
Nasıl yakınmalar verir?
Yakınma kişiden kişiye ve zamana göre değişir; ağrı genellikle yavaş başlar [1][2]:
- Yürüme, merdiven ve uzun süre ayakta durmayla artan diz ağrısı
- Sabah kalkınca ya da uzun süre oturduktan sonra sertlik
- Şişlik ve dokununca hassasiyet
- Hareketle çıtırdama ya da sürtünme hissi
- Dizin takılması, kilitlenmesi ya da güçsüz hissedilmesi
Risk etkenleri
Tek bir neden yoktur. İleri yaş, fazla kilo, eski diz yaralanması, ailede kireçlenme öyküsü, kadın cinsiyet ve romatoid artrit gibi başka bir eklem hastalığı riski artırır [1].
Tanı
Tanı çoğunlukla öykü ve muayeneyle konur; şişlik, hareket açıklığı ve eklemin dengesi değerlendirilir [2]. NICE kılavuzuna göre 45 yaş ve üzerinde, hareketle artan eklem ağrısı olan ve sabah sertliği olmayan ya da yarım saati geçmeyen kişilerde tanı görüntüleme yapılmadan klinik olarak konabilir [3].
Görüntüleme tablo alışılmışın dışındaysa ya da başka bir hastalıktan kuşkulanılıyorsa istenir [3]. Röntgen eklem aralığındaki daralmayı ve kemik çıkıntılarını gösterir, kan tetkikleri romatoid artrit gibi nedenleri ayırmaya yardımcı olur [2]. Tedavi kararı filmdeki görünümden çok yakınmalara ve günlük yaşamdaki kısıtlılığa göre verilir [3].
Tedavinin temeli: egzersiz, kilo, bilgi
Kireçlenme geri döndürülemez, ama çoğu kişide yakınmalar iyi kontrol edilebilir [1]. Uluslararası kılavuzlar temel olarak kişiye göre düzenlenmiş egzersizi, fazla kilolularda kilo vermeyi ve hastalık konusunda doğru bilgilendirmeyi önerir [3][5].
Kas güçlendirme ve genel kondisyon egzersizleri önerilir, gerekirse fizyoterapist eşliğinde yapılır. Başlarken ağrı bir süre artabilir; düzenli devam etmek uzun vadede ağrıyı azaltır ve işlevi iyileştirir [3]. Cochrane derlemesi, egzersizin ağrı ve işlevde kısa vadeli iyileşme sağladığını ve bunun program bittikten sonra aylarca sürebildiğini göstermiştir [4]. Küçük miktarlarda kilo vermek bile yararlı olabilir [3].
Uygun ayakkabı, baston gibi yürüme yardımcıları ve bazı hastalarda dizlik de işe yarayabilir [2][5].
İlaçlar ve iğneler
İlaç gerekiyorsa egzersizi destekleyecek biçimde, en düşük etkili dozda ve en kısa süreyle kullanılır; diz kireçlenmesinde öncelikli seçenek cilde sürülen iltihap giderici ağrı kesicilerdir [3]. Eklem içine kortizon enjeksiyonu birkaç haftalık kısa süreli rahatlama sağlayabilir; NICE hyalüronik asit enjeksiyonlarını önermemektedir [3].
Ameliyat
Kireçlenme için tek başına artroskopik eklem yıkama ya da temizleme önerilmez [3]. Ağrı, sertlik ya da şekil bozukluğu yaşam kalitesini belirgin biçimde bozuyor ve ameliyatsız tedaviler yetersiz kalıyorsa kısmi ya da total diz protezi değerlendirilir [3]. Uygun hastalarda dizin yük eksenini düzelten osteotomi de bir seçenektir [2].
Uzun vadede nasıl bir yol izlenir?
Diz kireçlenmesi uzun süreli bir durumdur ve yakınmalar iyi ve kötü dönemler şeklinde dalgalanabilir; bu yüzden tedavi tek seferlik değil süreklilik gerektiren bir plandır, egzersize düzenli devam etmek yararı artırır [3]. Doktor ve fizyoterapistle düzenli takip, planın ihtiyaca göre güncellenmesini sağlar [3].
Beklemeden başvurmanız gerekenler
Şunlarda bir sağlık kuruluşuna gecikmeden başvurun [6]:
- Diz çok ağrılıysa, hareket ettirilemiyor ya da üzerine hiç basılamıyorsa
- Belirgin şişlik ya da şekil değişikliği varsa
- Diz kilitleniyor, boşalıyor ya da ağrılı biçimde takılıyorsa
- Yüksek ateşle birlikte dizde kızarıklık ve sıcaklık varsa (eklem iltihabı belirtisi olabilir)
Sık sorulan sorular
- Diz kireçlenmesi tamamen geçer mi?
- Kıkırdaktaki değişiklikler geri döndürülemez; ancak egzersiz, kilo kontrolü ve destek tedavilerle yakınmalar çoğu kişide kontrol altına alınabilir [1][3].
- Kireçlenmiş dizle egzersiz zararlı mı?
- Hayır; egzersiz kılavuzların tüm hastalara önerdiği temel tedavidir. Başta ağrı geçici artabilir, düzenli egzersiz ağrıyı azaltır ve işlevi iyileştirir [3][4].
- MR çektirmem gerekir mi?
- Çoğu zaman gerekmez. 45 yaş üstünde tipik yakınması olanlarda tanı muayeneyle konabilir [3].
- Hyalüronik asit iğnesi yaptırmalı mıyım?
- NICE kılavuzu hyalüronik asit enjeksiyonlarını önermez; kortizon ise diğer tedaviler yetmediğinde kısa süreli rahatlama için düşünülebilir [3].
- Diz protezi ne zaman gerekir?
- Yakınmalar yaşam kalitesini ciddi bozuyor ve egzersiz, kilo verme ve ağrı kesiciler yetmiyorsa değerlendirilir; karar yalnızca röntgene göre değil, klinik değerlendirmeyle verilir [3].
Kliniğimizde önce sizi ne kısıtladığını soruyoruz: yürüyüş mü, merdiven mi, uyku mu. Tedavi planını röntgenden çok bu yanıta göre kuruyoruz.
Kaynaklar
- Osteoarthritis. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
- Arthritis of the Knee. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226). National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2022. nice.org.uk
- Exercise for osteoarthritis of the knee: a Cochrane systematic review. British Journal of Sports Medicine (Fransen M, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- EULAR recommendations for the non-pharmacological core management of hip and knee osteoarthritis: 2023 update. Annals of the Rheumatic Diseases (Moseng T, et al.), 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Knee pain. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Ön çapraz bağ yırtığı: ameliyat şart mı?
- Baker kisti: diz arkası şişlik neden olur, nasıl geçer?
- Kıkırdak hasarı: diz kıkırdağı iyileşir mi, tedavisi nedir?
- Diz iğnesi: kortizon, hyalüronik asit, PRP ve kök hücre ne işe yarar?
- Diz ağrısı: neden olur, ne iyi gelir, hangi bölüm bakar?
- Diz protezi ameliyatı: kimlere yapılır, iyileşme nasıl geçer?
- Menisküs yırtığı: egzersiz mi, artroskopi mi?
- Diz kapağı ağrısı ve kondromalazi patella: neden olur, nasıl geçer?