در تعویض مفصل لگن بخش‌های آسیب‌دیدهٔ مفصل با قطعات فلزی، پلاستیکی یا سرامیکی جایگزین می‌شود [1]. این جراحی ممکن است زمانی توصیه شود که درد و خشکی لگن زندگی را به میزان زیادی تحت تأثیر قرار داده و درمان‌های دیگر مؤثر نبوده باشد؛ شایع‌ترین علت آن آرتروز است [6]. بهبودی ممکن است چند ماه طول بکشد [2]؛ بر اساس تحلیلی مبتنی بر دادههای نظامهای ثبت، میتوان انتظار داشت که در حدود ۵۸ درصد از بیماران پروتز لگن ۲۵ سال دوام بیاورد [7].
تعویض مفصل لگن چیست؟
در جراحی تعویض مفصل لگن (آرتروپلاستی) بخش‌های آسیب‌دیدهٔ مفصل لگن برداشته می‌شود و به جای آن‌ها قطعات فلزی، پلاستیکی یا سرامیکی قرار می‌گیرد [1][4]. لگن مفصلی از نوع گوی و کاسه است: کاسه در استخوان لگن و گوی در انتهای بالایی استخوان ران قرار دارد [4]. رایج‌ترین نوع، تعویض کامل مفصل لگن است که در آن هر دو تعویض می‌شود [1].
قطعات با سیمان (سیمانی) یا با جاگذاری محکم و فشرده که به استخوان امکان می‌دهد روی قطعه رشد کند و به آن بچسبد (بدون سیمان) به استخوان متصل میشوند؛ انتخاب به عواملی مانند کیفیت و استحکام استخوان بستگی دارد [4]. قطعات پروتز چنین است [4]:
- ساقه: قطعه‌ای فلزی که درون استخوان ران قرار می‌گیرد
- سر: گوی فلزی یا سرامیکی که روی انتهای بالایی ساقه سوار می‌شود
- کاسه: قطعه‌ای فلزی که در حفرهٔ استخوان لگن قرار می‌گیرد
- قطعهٔ میانی: قطعه‌ای پلاستیکی، سرامیکی یا فلزی که میان سر و کاسه سطحی لغزنده فراهم میکند
برای چه کسانی انجام می‌شود؟
جراحی نخستین گزینه نیست. به گفتهٔ NHS تعویض مفصل لگن ممکن است زمانی توصیه شود که درد و خشکی لگن زندگی را به میزان زیادی تحت تأثیر قرار داده و درمان‌های دیگر مؤثر نبوده باشد؛ شایع‌ترین علت آرتروز (استئوآرتریت) است و آرتریت روماتوئید و آسیب لگن پس از زمین خوردن یا آسیب‌دیدگی نیز از دیگر علت‌هاست [6]. OrthoInfo آرتریتی را که پس از شکستگی پدید می‌آید و اختلال در خون‌رسانی به سر استخوان ران (نکروز آواسکولار) را نیز برمی‌شمارد [4].
محدودیت قطعی سنی یا وزنی وجود ندارد؛ توصیه نه بر پایهٔ سن، بلکه بر پایهٔ درد و محدودیت است. کسانی که از جراحی سود می‌برند بیشتر این موارد را دارند [4]:
- درد لگن که فعالیت‌های روزمره مانند راه رفتن و خم شدن را محدود میکند
- دردی که هنگام استراحت، در روز یا شب، ادامه دارد
- خشکی که حرکت دادن یا بالا آوردن پا را محدود میکند
- سود ناکافی از داروهای ضدالتهاب، فیزیوتراپی یا وسایل کمکی راه رفتن
ارزیابی و آمادگی پیش از جراحی
در ارزیابی دربارهٔ وضعیت سلامت عمومی و تأثیر درد بر کارهای روزمره پرسیده می‌شود، لگن معاینه و عکس رادیولوژی گرفته می‌شود؛ بررسی‌هایی مانند ام‌آرآی گاهی لازم می‌شود [4]. جراح دربارهٔ گزینه‌های دیگر به‌جز تعویض مفصل و خطرهای احتمالی با بیمار گفت‌وگو میکند [4]؛ NICE نیز تأکید میکند که بیماران به اطلاعات مشخص دربارهٔ گزینه‌های درمانی مناسب خود نیاز دارند [5].
پیش از جراحی ممکن است معاینهٔ عمومی سلامت و بررسی‌هایی مانند آزمایش خون و ادرار و نوار قلب خواسته شود؛ پزشک اعلام میکند کدام داروها باید قطع شود و توصیه می‌شود درمان‌های بزرگ دندان‌پزشکی از پیش کامل شود [4]. به گفتهٔ NICE توان‌بخشی پیش از جراحی باید شامل توصیه‌هایی دربارهٔ ورزش‌های پیش و پس از جراحی و سبک زندگی باشد [5]. هماهنگ کردن کمک در خانه برای هفته‌های نخست، آماده کردن دستگیره و نشیمن بلند برای توالت فرنگی و برداشتن قالیچه‌های لغزنده کارها را آسان‌تر میکند [4].
جراحی و بستری در بیمارستان
جراحی با بی‌حسی از کمر به پایین (بی‌حسی نخاعی) یا با بیهوشی عمومی (در حالت خواب) انجام می‌شود و معمولاً ۱ تا ۲ ساعت طول می‌کشد [1][4]. NICE بیان میکند که در تعویض مفصل لگن بی‌حسی ناحیه‌ای و بیهوشی عمومی به یک اندازه مؤثرند و توصیه میکند حق انتخاب به بیمار داده شود [5].
به گفتهٔ NICE توان‌بخشی باید ظرف ۲۴ ساعت پس از جراحی و در بهترین حالت در همان روز جراحی آغاز شود [5]؛ نخستین گام‌ها با عصای زیربغل یا واکر برداشته می‌شود [2]. برای کاهش خطر لخته ممکن است داروهای رقیق‌کنندهٔ خون، جوراب فشاری و حرکت زودهنگام توصیه شود [3][4].
مدت بستری متفاوت است: NHS بیان میکند افرادی که وضعیت عمومی خوبی دارند و جراحی‌شان بدون مشکل انجام شده است معمولاً حدود ۱ تا ۳ روز بعد میتوانند به خانه بروند [2]؛ به گفتهٔ OrthoInfo برخی بیماران همان روز ترخیص میشوند و برخی دستکم یک شب در بیمارستان می‌مانند [4].
بهبودی و فیزیوتراپی
بهبودی ممکن است چند ماه طول بکشد؛ این مدت به سن و وضعیت سلامت عمومی بستگی دارد. پیش از ترخیص، شیوهٔ انجام کارهای روزمره و برنامهٔ ورزشی خانه توضیح داده می‌شود [2]. به گفتهٔ NICE توان‌بخشی‌ای که فرد خودش پیش می‌برد و توان‌بخشیِ تحت نظارت به اندازه‌ای مشابه مؤثرند؛ برای کسانی که ادامهٔ آن به‌تنهایی برایشان دشوار خواهد بود باید امکان جداگانه‌ای فراهم شود [5]. مدت‌هایی که منابع ذکر میکنند مقادیر کلی است و از فردی به فرد دیگر فرق میکند:
- راه رفتن: در آغاز عصای زیربغل یا واکر لازم است؛ توصیه می‌شود هر روز تا مسافتی که راحت هستید راه بروید [2]
- کارهای روزمره: به بیشتر فعالیت‌های سبک روزانه میتوان ظرف ۳ تا ۶ هفته بازگشت [4]
- رانندگی: NHS توصیه میکند دستکم ۶ هفته صبر و با پزشک مشورت شود [2]
- بازگشت به کار: معمولاً پس از حدود ۶ هفته، بسته به نوع کار [2]
- بلند کردن و حمل بار سنگین: تا زمانی که گفته نشده بی‌خطر است از آن پرهیز می‌شود [2]
خطرها و عوارض
تعویض مفصل لگن جراحی‌ای رایج و ایمن است؛ با این حال مانند هر جراحی دیگری خطرهایی دارد [3]. OrthoInfo بیان میکند که میزان عوارض پایین است، اما بیماری‌های مزمن ممکن است خطر را افزایش دهند [4]. خطرهای اصلی چنین است:
- دررفتگی: گوی پروتز ممکن است از کاسه بیرون بیاید؛ شایع نیست. خطر در چند ماه نخست بیشترین است، اما ممکن است سال‌ها بعد نیز رخ دهد؛ در دررفتگی‌های مکرر ممکن است جراحی دوباره لازم شود [3][4]
- عفونت: ممکن است در زخم یا اطراف پروتز، روزها، هفته‌ها و حتی سال‌ها پس از جراحی پدید آید. عفونت زخم بیشتر با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود؛ عفونت عمقی ممکن است به جراحی دوباره نیاز داشته باشد [3][4]
- لختهٔ خون: ممکن است در سیاهرگ‌های پا تشکیل شود (ترومبوز ورید عمقی)؛ اگر به ریه برود (آمبولی ریه) می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد [3][4]
- اختلاف طول پاها: پای جراحی‌شده ممکن است کمی بلندتر یا کوتاه‌تر شود؛ این اختلاف بیشتر اندک است و گاهی به بلند کردن کفش نیاز است [3][4]
- ساییدگی و شل شدن: پروتز ممکن است با گذشت سال‌ها ساییده یا شل شود؛ ممکن است جراحی دوباره (ریویژن) لازم شود [3][4]
- آسیب عصب یا رگ، خون‌ریزی، شکستگی و خشکی: ممکن است دیده شود [4]؛ NHS بیان میکند که آسیب عصب و رگ شایع نیست [3]
پروتز چقدر دوام میآورد؟
با استفادهٔ عادی، مادهٔ میان سر و کاسه در هر پروتز لگن با گذشت زمان ساییده می‌شود؛ فشار بیش از اندازه و اضافه‌وزن می‌تواند این روند را تندتر کند [4]. NHS بیان میکند که پروتزهای امروزی برای دوام دستکم ۱۵ ساله طراحی شدهاند [3]. در تحلیلی که در سال ۲۰۱۹ در The Lancet منتشر شد و دادههای نظامهای ملی ثبت پروتز استرالیا و فنلاند را یکجا بررسی کرد، با این فرض که دادههای نظامهای ثبت کمتر در معرض سوگیری‌اند، چنین نتیجه گرفته شد که میتوان انتظار داشت در حدود ۵۸ درصد از بیماران پروتز لگن ۲۵ سال دوام بیاورد؛ در مجموعه‌های موردی این میزان بالاتر (۷۷٫۶ درصد) به دست آمد [7].
زندگی با پروتز
در بیشتر افراد درد به‌طور چشمگیر کم می‌شود و کارهای روزمره آسان‌تر می‌شود [4][6]. فعالیت‌های کم‌فشار مانند پیاده‌روی، شنا، گلف، دوچرخه‌سواری و رقص مناسب‌اند؛ بیشتر جراحان توصیه میکنند از فعالیت‌های پرفشار مانند دویدن و پریدن پرهیز شود [4].
برای پیشگیری از دررفتگی ممکن است در دوران بهبودی رعایت احتیاط‌هایی خواسته شود؛ این احتیاطها بسته به رویکرد جراحیِ بهکاررفته از بیماری به بیمار دیگر فرق میکند [4]. از مواردی که NHS برمی‌شمارد میتوان به روی هم نینداختن پاها، خم نکردن لگن بیش از ۹۰ درجه و ننشستن روی صندلی کوتاه اشاره کرد [2]. توصیه می‌شود حتی اگر ناراحتی ندارید برای معاینه‌های ارتوپدی مراجعه کنید [4]؛ NICE توصیه میکند افرادی که با مفصل تعویض‌شدهٔ خود مشکل دارند به واحد ارتوپدی ارجاع شوند [5].
چه زمانی نباید منتظر ماند
پس از جراحی در این موارد بدون تأخیر به یک مرکز درمانی مراجعه کنید؛ ممکن است نشانهٔ عفونت یا لخته باشد [3][4]:
- تب بالا، احساس سرما یا لرز
- ترشح یا خروج چرک از زخم
- قرمزی، حساسیت، تورم یا دردی در لگن یا پا که برطرف نمی‌شود یا بیشتر می‌شود
- حساسیت یا قرمزی پشت ساق پا، درد ضربان‌دار یا گرفتگی‌مانند در لگن یا پا
- تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسهٔ سینه (ممکن است لخته به ریه رفته باشد): به اورژانس مراجعه کنید یا آمبولانس خبر کنید
پرسش‌های پرتکرار
- آیا تعویض مفصل لگن محدودیت سنی دارد؟
- محدودیت قطعی سنی یا وزنی وجود ندارد؛ توصیه نه بر پایهٔ سن، بلکه بر پایهٔ درد و محدودیت است. بیشتر کسانی که جراحی میشوند ۵۰ تا ۸۰ سال دارند [4].
- چند روز در بیمارستان میمانم؟
- متفاوت است. NHS بیان میکند افرادی که وضعیت عمومی خوبی دارند معمولاً حدود ۱ تا ۳ روز بعد میتوانند به خانه بروند [2] و OrthoInfo بیان میکند که برخی بیماران همان روز ترخیص میشوند [4].
- چه زمانی میتوانم رانندگی کنم؟
- NHS توصیه میکند دستکم ۶ هفته صبر کنید و دربارهٔ اینکه آیا برای رانندگی آمادگی دارید با پزشکتان مشورت کنید [2].
این نوشته خلاصه‌ای کلی است؛ محدودیت‌ها و زمان‌بندی را دستورهای جراحی که عمل را انجام داده است تعیین میکند.
منابع
- How a hip replacement is done. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Recovering from a hip replacement. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Complications of a hip replacement. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Total Hip Replacement. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Joint replacement (primary): hip, knee and shoulder (NG157): Rationale and impact. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2020. nice.org.uk
- Why a hip replacement is done. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- How long does a hip replacement last? A systematic review and meta-analysis of case series and national registry reports with more than 15 years of follow-up. The Lancet (Evans JT, et al.), 2019. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
این نوشته برای اطلاعات عمومی است و جای معاینه و تصویربرداری را نمی‌گیرد. اگر خودتان مشکلی دارید، به پزشک مراجعه کنید. معاینه و مشاوره به زبان‌های ترکی و انگلیسی انجام می‌شود.