Kalça protezinde eklemin hasarlı bölümleri metal, plastik ya da seramik parçalarla değiştirilir [1]. Kalça ağrısı ve sertliği yaşamı büyük ölçüde etkiliyorsa ve diğer tedaviler işe yaramamışsa önerilebilir; en sık neden kireçlenmedir [6]. İyileşme birkaç ay sürebilir [2]; kayıt verilerine dayanan bir analize göre hastaların yaklaşık %58'inde kalça protezinin 25 yıl dayanması beklenebilir [7].
Kalça protezi nedir?
Kalça protezi ameliyatında (artroplasti) kalça ekleminin hasarlı bölümleri çıkarılır, yerine metal, plastik ya da seramik parçalar yerleştirilir [1][4]. Kalça bir top-yuva eklemidir: yuva leğen kemiğinde, top ise uyluk kemiğinin üst ucundadır [4]. En sık yapılan tür, ikisinin de değiştirildiği total kalça protezidir [1].
Parçalar kemiğe çimentoyla (çimentolu) ya da kemiğin parçaya tutunarak büyümesine olanak veren sıkı geçmeyle (çimentosuz) tutturulur; seçim, kemiğin kalitesi ve sağlamlığı gibi etkenlere bağlıdır [4]. Protezin parçaları şunlardır [4]:
- Sap: uyluk kemiğinin içine yerleştirilen metal parça
- Baş: sapın üst ucuna takılan metal ya da seramik top
- Yuva: leğen kemiğindeki çukura yerleştirilen metal parça
- Ara parça: baş ile yuva arasında kaygan bir yüzey sağlayan plastik, seramik ya da metal parça
Kimlere yapılır?
Ameliyat ilk seçenek değildir. NHS'e göre kalça protezi, kalça ağrısı ve sertliği yaşamı büyük ölçüde etkiliyorsa ve diğer tedaviler işe yaramamışsa önerilebilir; en sık neden kireçlenmedir (osteoartrit), romatoid artrit ile düşme ya da yaralanma sonrası kalçada oluşan hasar da nedenler arasındadır [6]. OrthoInfo, kırık sonrası gelişen artriti ve uyluk başının kanlanmasının bozulmasını (avasküler nekroz) da sayar [4].
Kesin bir yaş ya da kilo sınırı yoktur; öneri yaşa göre değil, ağrıya ve kısıtlılığa göre yapılır. Ameliyattan yarar görenlerde çoğunlukla şunlar vardır [4]:
- Yürüme ve eğilme gibi günlük etkinlikleri kısıtlayan kalça ağrısı
- Dinlenirken, gündüz ya da gece süren ağrı
- Bacağı hareket ettirmeyi ya da kaldırmayı kısıtlayan sertlik
- İltihap giderici ilaçlardan, fizik tedaviden ya da yürüme desteklerinden yeterli yarar görülmemesi
Ameliyat öncesi değerlendirme ve hazırlık
Değerlendirmede genel sağlık durumu ve ağrının günlük işleri nasıl etkilediği sorulur, kalça muayene edilir ve röntgen çekilir; MR gibi tetkiklere ara sıra gerek duyulur [4]. Cerrah, protez dışındaki seçenekleri ve olası riskleri hastayla konuşur [4]; NICE de hastaların kendilerine uygun tedavi seçenekleri hakkında özgül bilgiye gereksinim duyduğunu vurgular [5].
Ameliyattan önce genel sağlık muayenesi ile kan, idrar ve EKG gibi tetkikler istenebilir; hangi ilaçların kesileceğini hekim bildirir, büyük diş tedavilerinin önceden tamamlanması önerilir [4]. NICE'a göre ameliyat öncesi rehabilitasyon; ameliyattan önce ve sonra yapılacak egzersizler ve yaşam tarzı konusunda öneriler içermelidir [5]. Evde ilk haftalar için yardım ayarlamak, tutunma barları ve yükseltilmiş klozet oturağı hazırlamak, kayabilecek halıları kaldırmak işleri kolaylaştırır [4].
Ameliyat ve hastanede kalış
Ameliyat belden uyuşturmayla (spinal anestezi) ya da genel anesteziyle (uyutularak) yapılır ve genellikle 1–2 saat sürer [1][4]. NICE, kalça protezinde bölgesel ve genel anestezinin eşit derecede etkili olduğunu belirtir ve hastaya seçenek sunulmasını önerir [5].
NICE'a göre rehabilitasyon ameliyattan sonraki 24 saat içinde, en iyisi ameliyat günü başlamalıdır [5]; ilk adımlar koltuk değneği ya da yürüteçle atılır [2]. Pıhtı riskini azaltmak için kan sulandırıcı ilaçlar, kompresyon çorabı ve erken hareket önerilebilir [3][4].
Hastanede kalış süresi değişir: NHS, genel durumu iyi olan ve ameliyatı sorunsuz geçen kişilerin genellikle yaklaşık 1–3 gün sonra evine gidebildiğini belirtir [2]; OrthoInfo'ya göre bazı hastalar aynı gün taburcu edilir, bazıları en az bir gece hastanede kalır [4].
İyileşme ve fizik tedavi
İyileşme birkaç ay sürebilir; süre yaşa ve genel sağlık durumuna göre değişir. Taburcu olmadan önce günlük işlerin nasıl yapılacağı ve evde uygulanacak egzersiz programı anlatılır [2]. NICE'a göre kişinin kendi başına yürüttüğü rehabilitasyon ile gözetimli rehabilitasyon benzer derecede etkilidir; kendi başına sürdürmekte güçlük çekecek kişiler için ayrıca olanak sağlanmalıdır [5]. Kaynakların verdiği süreler genel değerlerdir ve kişiden kişiye değişir:
- Yürüme: başlangıçta koltuk değneği ya da yürüteç gerekir; her gün, rahat edilen mesafe kadar yürümek önerilir [2]
- Günlük işler: hafif günlük etkinliklerin çoğuna 3–6 hafta içinde dönülebilir [4]
- Araba kullanma: NHS en az 6 hafta beklenmesini ve hekime danışılmasını önerir [2]
- İşe dönüş: genellikle yaklaşık 6 hafta sonra, işin türüne göre [2]
- Ağır kaldırma ve taşıma: güvenli olduğu söylenene kadar kaçınılır [2]
Riskler ve komplikasyonlar
Kalça protezi sık yapılan ve güvenli bir ameliyattır; yine de her ameliyat gibi riskleri vardır [3]. OrthoInfo komplikasyon oranının düşük olduğunu, süregelen hastalıkların ise riski artırabileceğini belirtir [4]. Başlıca riskler şunlardır:
- Çıkık: protezin topu yuvadan çıkabilir; sık görülmez. Risk ilk birkaç ayda en yüksektir, ancak yıllar sonra da olabilir; yineleyen çıkıklarda yeniden ameliyat gerekebilir [3][4]
- Enfeksiyon: yarada ya da protez çevresinde, ameliyattan günler, haftalar, hatta yıllar sonra gelişebilir. Yara enfeksiyonu çoğunlukla antibiyotikle tedavi edilir; derin enfeksiyon yeniden ameliyat gerektirebilir [3][4]
- Kan pıhtısı: bacak toplardamarlarında oluşabilir (derin ven trombozu); akciğere giderse (pulmoner emboli) ciddi sonuçlar doğurabilir [3][4]
- Bacak boyu farkı: ameliyatlı bacak biraz uzun ya da kısa kalabilir; fark çoğunlukla küçüktür, bazen ayakkabıya yükseltme gerekir [3][4]
- Aşınma ve gevşeme: protez yıllar içinde aşınabilir ya da gevşeyebilir; yeniden ameliyat (revizyon) gerekebilir [3][4]
- Sinir ya da damar yaralanması, kanama, kırık ve sertlik: görülebilir [4]; NHS sinir ve damar yaralanmasının sık olmadığını belirtir [3]
Protez ne kadar dayanır?
Normal kullanımla her kalça protezinde baş ile yuva arasındaki malzeme zamanla aşınır; aşırı yüklenme ve fazla kilo bunu hızlandırabilir [4]. NHS, günümüz protezlerinin en az 15 yıl dayanacak biçimde tasarlandığını belirtir [3]. 2019'da The Lancet'te yayımlanan ve Avustralya ile Finlandiya ulusal protez kayıtlarının verilerini birleştiren bir analizde, kayıt verilerinin yanlılığa daha az açık olduğu varsayımıyla, hastaların yaklaşık %58'inde kalça protezinin 25 yıl dayanmasının beklenebileceği sonucuna varılmıştır; olgu serilerinde bu oran daha yüksek (%77,6) bulunmuştur [7].
Protezle yaşam
Çoğu kişide ağrı belirgin biçimde azalır ve günlük işler kolaylaşır [4][6]. Yürüyüş, yüzme, golf, bisiklet ve dans gibi düşük etkili etkinlikler uygundur; çoğu cerrah koşu ve sıçrama gibi yüksek etkili etkinliklerden kaçınılmasını önerir [4].
Çıkığı önlemek için iyileşme döneminde bazı önlemler istenebilir; bunlar kullanılan cerrahi yaklaşıma göre hastadan hastaya değişir [4]. NHS'in saydıkları arasında bacak bacak üstüne atmamak, kalçayı 90 dereceden fazla bükmemek ve alçak sandalyeye oturmamak vardır [2]. Yakınma olmasa da ortopedi kontrollerine gidilmesi önerilir [4]; NICE, protezli ekleminde sorun yaşayan kişilerin ortopedi birimine yönlendirilmesini önerir [5].
Beklemeden başvurmanız gerekenler
Ameliyattan sonra şunlarda gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; enfeksiyon ya da pıhtı belirtisi olabilir [3][4]:
- Yüksek ateş, üşüme ya da titreme
- Yaradan akıntı ya da irin gelmesi
- Kalçada ya da bacakta geçmeyen ya da artan kızarıklık, hassasiyet, şişlik ya da ağrı
- Baldırda hassasiyet ya da kızarıklık, kalçada ya da bacakta zonklayıcı ya da kramp tarzında ağrı
- Ani nefes darlığı ya da göğüs ağrısı (akciğere pıhtı gitmiş olabilir): acil servise başvurun ya da ambulans çağırın
Sık sorulan sorular
- Kalça protezi için yaş sınırı var mı?
- Kesin bir yaş ya da kilo sınırı yoktur; öneri yaşa göre değil, ağrıya ve kısıtlılığa göre yapılır. Ameliyat olanların çoğu 50–80 yaş arasındadır [4].
- Hastanede kaç gün kalırım?
- Değişir. NHS, genel durumu iyi olanların genellikle yaklaşık 1–3 gün sonra evine gidebildiğini [2], OrthoInfo bazı hastaların aynı gün taburcu edildiğini belirtir [4].
- Ne zaman araba kullanabilirim?
- NHS en az 6 hafta beklenmesini ve araç kullanmaya uygun olup olmadığınızı hekiminize danışmanızı önerir [2].
Bu yazı genel bir özettir; kısıtlamaları ve zamanlamayı ameliyatı yapan cerrahın talimatları belirler.
Kaynaklar
- How a hip replacement is done. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Recovering from a hip replacement. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Complications of a hip replacement. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Total Hip Replacement. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Joint replacement (primary): hip, knee and shoulder (NG157): Rationale and impact. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2020. nice.org.uk
- Why a hip replacement is done. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- How long does a hip replacement last? A systematic review and meta-analysis of case series and national registry reports with more than 15 years of follow-up. The Lancet (Evans JT, et al.), 2019. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.