Topuk dikeni ve plantar fasiit: topuk ağrısı neden olur, nasıl geçer?

Plantar fasiit ve topuk dikeni nedir?

Plantar fasya, ayak tabanında derinin hemen altında uzanan, topuk kemiğini ayağın ön kısmına bağlayan ve ayak kemerini destekleyen uzun, ince bir bağ dokusudur ^[2]. Bu dokunun zorlanmasıyla ortaya çıkan ve ayak tabanında, topuk ile ayak kemeri çevresinde ağrı yapan duruma plantar fasiit denir ^[1]. Topuk altı ağrısının en sık nedenlerinden biridir ^[2].

Bu ağrı halk arasında çoğu zaman "topuk dikeni" olarak adlandırılır. Topuk dikeni, röntgende topuk kemiğinde görülebilen kemik çıkıntısıdır ^[2]. Ancak topuğunda kemik çıkıntısı olan kişilerin çoğunda topuk ağrısı yoktur ve plantar fasiit ağrısının nedeni bu çıkıntı değildir; bu yüzden ağrı, çıkıntı alınmadan tedavi edilebilir ^[2].

Nasıl yakınmalar verir?

Ağrı çoğunlukla yavaş başlar ve genellikle ayakta geçirilen sürede ya da etkinlik düzeyinde bir değişiklikle ilişkilidir ^[3]. Şu özellikler plantar fasiiti düşündürür ^[1][2]:

• Uyuduktan ya da dinlendikten sonra yürümeye başlarken ağrının çok daha fazla olması; sabah yataktan kalkınca atılan ilk adımlar tipiktir
• Ağrının hareketle azalması, ancak uzun süre ayakta durma, yürüme ya da koşmayla yeniden artması
• Ayak tabanı gerildiğinde, örneğin ayak parmaklarını yerden kaldırırken ya da merdiven çıkarken ağrı olması
• Ağrının egzersiz sırasında değil, egzersiz ya da etkinlikten sonra artması

Kimlerde görülür?

En sık 40–60 yaş arasında görülür ^[1][2][3]. Riski artıran başlıca etkenler şunlardır ^[1][2][3]:

• Yeni başlanan ya da kısa sürede artırılan etkinlik, özellikle sert zeminde egzersiz
• Koşu ve dans gibi tekrarlayan, darbeli etkinlikler
• İş gereği sert zeminde uzun süre ayakta durma ya da yürüme
• Baldır kaslarının gergin, ayak bileğinin yukarı doğru hareketinin kısıtlı olması
• Fazla kilo
• Düztabanlık ya da ayak kemerinin yüksek olması
• Yastıklaması ve desteği yetersiz ayakkabılar

Tanı nasıl konur?

Tanı çoğunlukla öykü ve muayeneyle konur; ayak tabanında topuk kemiğinin hemen önündeki hassasiyete ve ayak bileğinin yukarı doğru hareketindeki kısıtlılığa bakılır, benzer ağrı yapabilecek başka durumlar da araştırılır ^[2][3].

Muayene bulguları tipikse görüntüleme genellikle gerekmez; ameliyatsız tedaviden sonuç alınamadığında gündeme gelir ^[3]. Röntgen kemikleri gösterir ve kırık ya da eklem kireçlenmesi gibi başka topuk ağrısı nedenlerini dışlamaya yarar; MR ve ultrason tanı için rutin olarak kullanılmaz, nadiren istenir ^[2].

İlk basamak tedavi: germe, ayakkabı ve yükü azaltmak

Plantar fasiitli hastaların yüzde 90'ından fazlası, basit tedavi yöntemlerine başladıktan sonra 10 ay içinde düzelir ^[2].

Amerikan Fizik Tedavi Derneği (APTA) kılavuzu, ayak tabanına ve baldır kaslarına yönelik germenin kısa ve uzun vadede ağrıyı azalttığını ve işlevi iyileştirdiğini güçlü kanıta dayanarak bildirir ^[3]. Ayak tabanı germesinin sabah, ayağa kalkmadan ya da yürümeden önce yapılması önerilir ^[2].

Tabanlıklar için kanıt daha sınırlıdır: aynı kılavuz, hazır ya da kişiye özel tabanlığın kısa süreli ağrı giderme amacıyla tek başına kullanılmasını önermez, diğer tedavilerle birlikte kullanılabileceğini belirtir ^[3]. Ağrı kesici gerekiyorsa hangisinin uygun olduğu eczacıya ya da hekime sorulabilir ^[1].

Evde uygulanabilecek başlıca önlemler şunlardır ^[1][2]:

• Ağrıyı artıran etkinlikleri azaltmak ya da bir süre bırakmak; uzun süre ayakta durmaktan ve yürümekten kaçınmak
• Baldır kaslarını ve ayak tabanını germeye yönelik düzenli egzersizler
• Topuğu yastıklayan ve ayak kemerini iyi destekleyen ayakkabılar; yüksek topuklu, dar ve sivri burunlu ayakkabılardan ve arkası açık terliklerden kaçınmak; sert zeminde çıplak ayakla yürümemek
• Ayakkabı içine tabanlık ya da topuk yastığı
• Ağrılı bölgeye havluya sarılı buz torbasını 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulamak
• Yüzme gibi ayağa yük bindirmeyen egzersizler
• Fazla kilo varsa kilo vermek

Diğer tedaviler: gece ateli, fizyoterapi, iğneler ve şok dalga

Gece ateli, uyku sırasında ayak tabanını gergin tutar ^[2]. APTA kılavuzu, sabah ilk adımda sürekli olarak ağrısı olan kişilerde 1–3 ay süreyle kullanılmasını önerir ^[3].

Fizyoterapist, yakınmaları hafifletecek egzersizleri gösterir ^[1]; kılavuz, germeye ek olarak elle uygulanan tedavileri (manuel terapi) ve güçlendirme egzersizlerini de önerir ^[3].

Kortizon (steroid) iğnesi, sunulabilecek diğer tedaviler arasındadır ^[1]. Bir Cochrane derlemesi, steroid iğnesinin plaseboya ya da tedavi uygulanmamasına kıyasla topuk ağrısını bir aya kadar hafifçe azaltabileceğine, ancak sonrasında fark yaratmadığına ilişkin düşük kaliteli kanıt bulmuştur; ciddi yan etkiler nadirdir, ancak yeterince bildirilmemiştir ^[4]. Steroid iğnesi plantar fasyayı zayıflatıp yırtılmasına yol açabilir; bu da ayak kemerinin çökmesine ve süregen ağrıya neden olabilir ^[2].

Vücut dışından şok dalga tedavisinde (ESWT) bir cihazla ağrılı bölgeye ses dalgaları uygulanır; amaç dokunun iyileşmesini uyarmaktır ^[5]. NICE, diğer tedavilere yanıt vermeyen plantar fasiitte bu yöntemin güvenliği konusunda önemli bir kaygı bulunmadığını, ancak etkinliğine ilişkin kanıtların tutarsız olduğunu belirtmiş ve hastaların bu belirsizlik konusunda bilgilendirilmesini istemiştir ^[5]. Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi (AAOS) de sonuçların karışık olduğunu ve yöntemin bu nedenle yaygın olarak uygulanmadığını bildirir ^[2].

Trombositten zengin plazma (PRP), kişinin kendi kanından elde edilir ve plantar fasyaya enjekte edilir ^[2]. Kortizon iğnesiyle aynı yırtılma riskini taşımaz; ancak pahalı olabilir ve etkinliğini belirlemek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır ^[2].

Ameliyat

Hastaların büyük çoğunluğu ameliyatsız düzeldiği için ameliyat nadiren gerekir; genellikle 12 ay boyunca yoğun biçimde uygulanan ameliyatsız tedaviye rağmen düzelmeyen kişiler için saklanır ^[1][2].

İki tür girişim vardır: plantar fasyanın topuk kemiğine yapıştığı yerde kısmen kesilerek gevşetilmesi ve germe egzersizlerine rağmen ayak bileğini yukarı çekmekte güçlüğü süren hastalarda baldır kasının uzatılması ^[2]. Kemik çıkıntısı ağrının nedeni olmadığı için genellikle alınmaz ^[2].

Çoğu hastada sonuç iyidir; ancak ameliyat süregen ağrı ve memnuniyetsizlikle de sonuçlanabildiği için yalnızca ameliyatsız yöntemlerin tümü denendikten sonra önerilir ^[2].

Ne kadar sürer, ne beklenmeli?

Plantar fasiit çoğu kişide ameliyatsız yöntemlerle düzelir, ancak bu aylar sürebilir ^[2]. Evde uygulanan önlemlere rağmen ağrı iki hafta içinde azalmıyorsa, kötüleşiyor ya da tekrarlıyorsa, şiddetliyse ya da günlük işleri engelliyorsa hekime başvurmak yerinde olur ^[1].

Beklemeden başvurmanız gerekenler

Her topuk ağrısı plantar fasiit değildir. Şu durumlarda beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; ilk dört durum kırık ya da Aşil tendonu kopması gibi bir yaralanmanın belirtisi olabilir ^[1][6]:

• Bir yaralanmadan sonra şiddetli topuk ağrısı başladıysa
• Yaralanma sırasında kopma, çıtırtı ya da "pat" sesi duyduysanız
• Yürüyemiyor, parmak ucunda yürüyemiyor ya da merdiven çıkamıyorsanız
• Ayağın ya da ayak bileğinin şekli değiştiyse veya baldır ve ayak bileğinde şişlik ve morarma varsa
• Ayakta karıncalanma ya da his kaybı varsa
• Şeker hastalığınız (diyabet) varsa ve ayağınız ağrıyorsa; diyabette ayak sorunları daha ciddi seyredebilir

Kaynaklar

1. Plantar fasciitis. NHS (nhs.uk), 2025. nhs.uk
2. Plantar Fasciitis and Bone Spurs. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
3. Heel Pain - Plantar Fasciitis: Revision 2023. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy (Koc TA Jr, et al.), 2023. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. Injected corticosteroids for treating plantar heel pain in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews (David JA, et al.), 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
5. Extracorporeal shockwave therapy for refractory plantar fasciitis (IPG311). National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2009. nice.org.uk
6. Heel pain. NHS (nhs.uk), 2025. nhs.uk