Aşil tendonu, baldır kaslarını topuk kemiğine bağlar; tam kopmada hasta yaralı bacağın ucuna basıp kalkamaz [1]. Tedavi, ameliyatsız (en az 6 hafta atel/bot) ya da ameliyatlı olabilir; seçim yaşa, aktivite düzeyine ve mesleğe göre yapılır [1]. Tam iyileşme 12–24 ay sürebilir [1].
Aşil tendonu yırtığı nedir?
Aşil tendonu baldır kaslarını topuk kemiğine bağlar ve ayağı aşağı doğru itmeyi sağlar. Yırtık kısmi (lifler zedelenir, tendon bütünlüğünü korur) ya da tam (tendon topuktan ya da orta kısmında tamamen ayrılır) olabilir [1].
Neden olur?
Zıplamadan inişte ya da yön değiştirme sırasında baldırın ani gerilmesi, ya da topuğa doğrudan darbe başlıca nedenlerdir. Tendonu zayıflatan durumlar da vardır: aşil tendiniti için yapılan kortikosteroid enjeksiyonları, romatoid artrit ve lupus gibi kronik iltihabi hastalıklar, diyabet, obezite, bazı antibiyotikler (siprofloksasin, levofloksasin) ve kortikozteroid ya da anabolik steroid kullanımı [1].
Tendonun topuktan yaklaşık 6 cm yukarıdaki orta bölümünün kan akımı diğer bölümlere göre zayıftır [1].
Nasıl anlaşılır?
- Yırtıldığı anda duyulan 'pat' sesi
- Topuk çevresinde şiddetli ağrı ve şişlik
- Yaralı bacakla yürümekte güçlük
- Yaralı ayağın ucuna basıp kalkamama
Tanı
Muayenede ayak ucuna kalkma, ayak bileği esnekliği ve Thompson testi (baldır sıkıldığında ayağın hareket edip etmediğine bakılır) değerlendirilir [1]. Röntgen topuktan kopan kemik parçalarını, ultrason tendonun hareketini ve yırtığa verdiği yanıtı gösterir; MR yırtığın yerini ve yaygınlığını ortaya koyar [1].
Ameliyatsız tedavi
Ayak parmakları aşağıyı gösterecek konumda atel, alçı ya da botla en az 6 hafta tespit edilir; başlangıçta koltuk değneği ya da tekerlekli sandalye gerekebilir. Kemik ve tendon iyileşince fizik tedaviyle hareket ve güç kazandırılır [1].
Ameliyat ne zaman önerilir?
Yırtığın türü, hastanın aktivite düzeyi, yaşı ve mesleği tedavi seçimini belirler; ameliyat ile ameliyatsız tedavi arasındaki seçim konusunda bilimsel tartışma sürmektedir [1]. Rekabetçi sporcularda ya da işi zıplama ve ayak ucuyla itme gerektiren kişilerde ameliyat önerilir; potansiyel yararı itme gücünün daha iyi olması ve yeniden yırtılma oranının düşük olmasıdır, ancak veriler hâlâ gelişmektedir [1].
Topuktan kopmalarda tendon özel bir yöntemle kemiğe tutturulur; orta kısım yırtıklarında uçlar dikişle birleştirilir ve minimal invaziv yöntemler kullanılabilir. Çok geç kalınmışsa boşluk bağışlanmış doku ile köprülenebilir [1]. Erken yapılan onarımın sonucu daha iyidir; çünkü tendon zamanla kısalır ve yara dokusuyla dolar [1].
İyileşme süreci
Ameliyat ya da tespit sonrası altı hafta boyunca bot/atel kullanılır; altıncı haftadan sonra bot kademeli olarak bırakılır, hareket ve güçlendirme egzersizleri başlar. Tam iyileşme çoğu hastada 12 ile 24 ay arasında sürer, bazı hastalarda 2 yıla yaklaşır [1].
Hangi tedavi seçilirse seçilsin bir miktar güç kaybı olabilir, ancak çoğu hasta önceki aktivite düzeyine döner. Spora dönüş, bir dizi testle birlikte karara bağlanır [1].
Olası sorunlar
Ameliyatla ilgili sorunlar enfeksiyon, sinir yaralanması, yara iyileşme sorunu, anestezi ve pıhtı sorunları ile itme ve zıplamada süren ağrı ya da güçsüzlüktür; onarımdan sonra tendonun yeniden yırtılması da mümkündür [1].
Sık sorulan sorular
- Aşil tendonu yırtılınca yürünür mü?
- Yürümek zordur; tam yırtıkta hasta yaralı ayağın ucuna basıp kalkamaz [1].
- Aşil yırtığı kendiliğinden iyileşir mi?
- Ameliyatsız tedavi seçildiğinde tendon en az 6 hafta tespitle iyileşebilir; ancak seçim yırtığın türüne ve kişinin aktivitesine göre yapılır [1].
- Ameliyat şart mı?
- Hayır. Ameliyat özellikle sporcularda ve ayak ucuyla itme gerektiren işlerde önerilir; seçim kişiye göre yapılır [1].
- İyileşme ne kadar sürer?
- Çoğu hastada 12 ile 24 ay; ilk 6 hafta tespit gerekir [1].
- Sporu bırakmam gerekir mi?
- Çoğu hasta önceki aktivite düzeyine döner; bir miktar güç kaybı olabilir [1].
Kliniğimizde seçimi yırtığın türüne ve sizin yaşamınızda ayağın ne iş gördüğüne bakarak birlikte yaparız.
Kaynaklar
- Achilles Tendon Rupture (Tear). American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Ayak bileği burkulması: ne zaman röntgen gerekir?
- Halluks valgus (ayak başparmağında çıkıntı): ne zaman ameliyat gerekir?
- Düz taban: çocuklarda düzelir mi, tabanlık ve ameliyat ne zaman?
- Ayak ağrısı neden olur, ne iyi gelir, hangi bölüme gidilir?
- Ayak kırığı ve ayak parmağı kırığı: belirtileri, kaç günde iyileşir?
- Tırnak batması: neden olur, nasıl geçer, ne zaman ameliyat gerekir?
- Topuk dikeni ve plantar fasiit: topuk ağrısı neden olur, nasıl geçer?