Ayak bileği burkulması, bileği destekleyen bağların çoğunlukla ayak içe dönünce gerilmesi ya da yırtılmasıdır [1]. Hemen hepsi ameliyatsız iyileşir: ilk günlerde koruma ve soğuk uygulama, sonrasında erken hareket, bant ya da atel ve denge-güç egzersizleri uygulanır [1][3][4]. Çoğu kişi yaklaşık iki haftada belirgin rahatlar; koşu gibi zorlayıcı etkinliklere dönüş sekiz haftaya, ağır burkulmalarda aylara uzayabilir [2].
Burkulmada ne olur?
Bileği bir arada tutan sağlam bağlar normal sınırlarının ötesinde gerilir ve kısmen ya da tamamen yırtılır. Çoğu burkulmada ayak içe döner ve bileğin dış yanındaki bağlar zarar görür; iç yandaki bağlar daha seyrek etkilenir [1].
Şiddete göre üç derece ayrılır. Birinci derecede bağ yalnızca gerilmiştir ve yakınma hafiftir. İkinci derecede kısmi yırtık, orta şiddette şişlik ve hafif gevşeklik vardır. Üçüncü derecede bağ tamamen kopmuştur, ağrı belirgindir ve bilek dengesiz hissedilir [1].
Belirtiler
Yakınmanın şiddeti bağdaki hasara göre değişir. Sık görülenler [1][2]:
- Ayakta durunca ya da hareketle artan ağrı
- Bileğin dış yanında şişlik ve morarma
- Dokununca hassasiyet
- Ayağa basmakta güçlük
- Bileğin boşalacakmış gibi hissedilmesi
Neden olur, kimde tekrar eder?
Burkulma çoğunlukla engebeli zeminde yürürken, düşerken ya da zıplama ve ani yön değiştirme içeren sporlarda ayağın bükülmesiyle olur [1]. Bazı sporlarla uğraşmak riski artırır [3].
Dengenin zayıf olması, doğuştan gevşek bağlar, uygun olmayan ayakkabı ve daha önce geçirilmiş burkulma, yeni bir burkulma için başlıca risk etkenleridir [1].
Röntgen her burkulmada gerekir mi?
Tanı çoğunlukla muayeneyle konur: şişlik, hassas noktalar, bileğin hareketi ve bağların sağlamlığı değerlendirilir [1].
Her burkulmada röntgen gerekmez. Ottawa ayak bileği kuralları, belirli kemik noktalarındaki hassasiyete ve birkaç adım atılıp atılamadığına bakar; kırığı yüksek güvenilirlikle dışlar ve gereksiz röntgeni azaltır [5]. Kırık düşünülürse röntgen çekilir; bağ ya da kıkırdak hasarından kuşkulanılırsa stres grafisi veya MR istenebilir [1].
Bağ hasarının derecesi, ağrı ve şişlik yatıştıktan sonra, yaralanmanın dördüncü beşinci gününde yapılan muayenede daha doğru değerlendirilir [3].
İlk günlerde ne yapılır?
İlk iki üç gün koruma, dinlenme, buz, elastik bandajla bası ve yükseltme önerilir. Buz bez ya da havluya sarılarak, kısa süreyle ve birkaç saatte bir uygulanır; bu dönemde sıcak uygulama, alkol ve masajdan kaçınılır [2].
Ağrı kesici olarak kullanılan iltihap giderici ilaçlar ağrı ve şişliği azaltabilir; ancak yan etkileri olabilir ve iyileşmeyi etkileyebileceği için hekim önerisiyle kullanılmalıdır [3][4].
Alçı mı, atel mi, egzersiz mi?
Kısa süreli hareketsizlik ağrı ve şişliği rahatlatabilir. Kanıtlar ise uzun süre alçıda kalmaktan çok, erken hareketin bant ya da atel ile birlikte egzersiz programına eklenmesinin daha iyi sonuç verdiğini gösterir [3][4].
Rehabilitasyon genellikle üç evrede ilerler: önce korunarak yük vermeyle ağrı ve şişliğin denetimi, sonra hareket açıklığı, güç ve denge çalışması, en sonunda ileri güçlendirme, denge (propriyosepsiyon) eğitimi ve sporun kademeli olarak yeniden başlaması [1]. Gözetimli egzersiz programları pasif uygulamalara tercih edilir [3].
Ameliyat ne zaman gündeme gelir?
Burkulmaların neredeyse tamamı ameliyatsız iyileşir [1]. Düzgün ve eksiksiz uygulanan egzersiz programına rağmen yakınması süren ve bileği tekrar tekrar boşalan kişilerde ameliyat düşünülür [3]. Bu durumda eklem içindeki sorunlar artroskopiyle ele alınabilir, hasarlı bağlar onarılabilir ya da yeniden yapılabilir [1].
İyileşme süresi ve tekrarı önlemek
Çoğu kişi yaklaşık iki haftada belirgin biçimde düzelir; koşu gibi zorlayıcı etkinliklere dönüş sekiz haftaya kadar uzayabilir, ağır burkulmalarda ise aylar sürebilir [2].
Bileğin kronik olarak dengesiz kalmasının başlıca nedeni rehabilitasyonun erken bırakılmasıdır [1]. Atel kullanmak, denge ve koordinasyon egzersizleri yapmak yeni burkulmayı önlemeye yardımcı olur [3][4]; egzersize dayalı rehabilitasyon yeniden yaralanma riskini azaltır [4]. Daha önce burkulma geçirenlerde sporda ateli kullanmanın yeni burkulmayı önlediğine dair güçlü kanıt vardır [4].
Egzersiz ve spordan önce iyi ısınmak, ayak bileği çevresi kasları güçlendirmek, destekleyici ayakkabı giymek ve engebeli zeminde dikkatli olmak da önerilir [1].
Beklemeden acile gidilmesi gerekenler
Aşağıdakiler kırık, çıkık ya da kan dolaşımı ve sinirle ilgili bir sorunu düşündürebilir; gecikmeden acil servise başvurun [2]:
- Yaralanma anında çıtırtı ya da kopma sesi duyulduysa
- Bilek şekil değiştirmiş ya da eğri görünüyorsa
- Ayakta uyuşma, karıncalanma, soğukluk ya da mavi-gri renk varsa
- Ayağa hiç basılamıyorsa
- Ağrı ve şişlik evde bakıma rağmen artıyor ya da düzelmiyorsa
Sık sorulan sorular
- Burkulan ayak bileği kaç haftada geçer?
- Hafif ve orta şiddetteki burkulmalarda çoğu kişi yaklaşık iki haftada rahatlar. Koşu gibi zorlayıcı etkinliklere dönüş sekiz haftayı bulabilir, ağır bağ yırtıkları aylar sürebilir [2].
- Burkulmada röntgen şart mı?
- Her zaman değil. Ottawa kuralları belirli kemik noktalarındaki hassasiyete ve yürüyebilmeye bakarak kırığı güvenilir biçimde dışlar; kurallardan biri olumluysa röntgen çekilir [5].
- Alçıya alınmak gerekir mi?
- Genellikle hayır. Kısa süreli koruma ağrıyı rahatlatabilir, ancak erken hareket, bant ya da atel ve egzersiz programı uzun süreli alçıdan daha iyi sonuç verir [3][4].
Kliniğimizde burkulma sonrası önce ayağınızı muayene eder, röntgen gerekip gerekmediğine birlikte karar veririz.
Kaynaklar
- Sprained Ankle. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo). orthoinfo.org
- Sprains and strains. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Diagnosis, treatment and prevention of ankle sprains: update of an evidence-based clinical guideline. British Journal of Sports Medicine (Vuurberg G, et al.), 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Treatment and prevention of acute and recurrent ankle sprain: an overview of systematic reviews with meta-analysis. British Journal of Sports Medicine (Doherty C, et al.), 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Accuracy of Ottawa ankle rules to exclude fractures of the ankle and mid-foot: systematic review. BMJ (Bachmann LM, et al.), 2003. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Aşil tendonu yırtığı: ameliyat mı, atel mi?
- Halluks valgus (ayak başparmağında çıkıntı): ne zaman ameliyat gerekir?
- Düz taban: çocuklarda düzelir mi, tabanlık ve ameliyat ne zaman?
- Ayak ağrısı neden olur, ne iyi gelir, hangi bölüme gidilir?
- Ayak kırığı ve ayak parmağı kırığı: belirtileri, kaç günde iyileşir?
- Tırnak batması: neden olur, nasıl geçer, ne zaman ameliyat gerekir?
- Topuk dikeni ve plantar fasiit: topuk ağrısı neden olur, nasıl geçer?