Stres kırığı (yorgunluk kırığı): belirtileri nedir, nasıl geçer?

Stres kırığı (yorgunluk kırığı) nedir?

Stres kırığı, kemikte oluşan küçük bir çatlak ya da kemik içinde şiddetli ezilmedir ^[1][2]. Kemik sürekli yıkılıp yeniden yapılır; tekrarlayan yüklenmede yıkım onarımı aştığında kemik zayıflar ^[1][2]. Erken evrede kemikte yalnızca şişme vardır; ağrıya rağmen egzersize devam edilirse kemik çatlayabilir ^[1].

Olağan kırıktan farkı oluş biçimidir: stres kırığına yol açan tekrarlayan kuvvet, düşme ya da çarpmayla bir anda oluşan kırıklardaki kadar büyük değildir ^[2]. Kemik erimesine bağlı kırıklar da ayrı bir durumdur: tümör, enfeksiyon ya da kemik erimesiyle zayıflamış kemik olağan yük altında kırılır ^[3]. Bu konu sitedeki kemik erimesi yazısında ele alınmıştır.

Stres kırığı neden olur?

En sık neden, fiziksel etkinliğin kısa sürede artırılmasıdır; yakınmalar çoğu zaman yeni bir egzersiz programına ya da spor sezonuna başladıktan 3–4 hafta sonra ortaya çıkar ^[1][2]. Koşu ve sıçrama içeren sporlarda ve askerlerde sık görülür; uzun yürüyüş ve yürüyüş eğitimi (marş) de nedenler arasındadır ^[1][3][7]. Riski artıran başlıca etkenler şunlardır ^[1][2][3][7]:

• Beton gibi sert zeminde antrenman ya da zeminin değişmesi
• Eskimiş, darbe emme özelliğini yitirmiş ayakkabılar
• Kemik yoğunluğunun ya da D vitamini düzeyinin düşük olması, kemik erimesi, menopoz dönemi
• Harcanan enerjiye göre yetersiz beslenme (sporda göreli enerji eksikliği, REDs)
• Kadın olmak, ileri yaş ve daha önce stres kırığı geçirmiş olmak

Stres kırığı nerede olur?

Stres kırıklarının çoğu bacak ve ayakta, vücut ağırlığını taşıyan kemiklerde görülür ^[1][4]. En sık tutulan yer kaval kemiğidir (tibia); ayaktaki naviküler kemik ile tarak kemikleri, uyluk kemiği ve leğen kemiği de tutulabilir ^[3][4]. Ayak ve ayak parmağı kırıkları bu sitede ayrı bir yazıda ele alınır.

• Bacak (kaval kemiği): belirli bir noktada ağrı, hassasiyet ve şişlik olur; hassasiyetin kemiğin iç-arka kenarı boyunca yaygın olması ve şişlik bulunmaması medial tibial stres sendromunu düşündürür ^[3]
• Ayak: en sık ikinci ve üçüncü tarak kemiklerinde görülür; ayak üstünde şişlik olabilir ^[2]
• Topuk: topuk kemiği, ayakta stres kırığının en sık görüldüğü ikinci yerdir ^[2]
• Kalça ve uyluk: kırığın yerine göre kalça, kasık, kaba et, uyluk ya da diz ağrısı yapabilir ^[4]
• Bel: bel omurlarında da stres kırığı görülebilir ^[3]; omurga sorunları ilgili uzmanlık dalınca değerlendirilir

Belirtileri nelerdir?

Başlangıçta kemiğin belirli bir noktasında, yalnızca etkinliğin sonunda ve sonrasında kısa süre hissedilen bir rahatsızlık vardır ^[1]. Ağrı yavaş yavaş gelişir, yük verilen etkinliklerde artar ve dinlenince azalır ^[2]. Yüklenme sürerse şu belirtiler eklenebilir ^[1][2]:

• Etkinlik boyunca, olağan yürüyüşte ve günlük işlerde süren ağrı
• Topallama
• Gece yatakta sızlama
• Kemiğin üzerine bastırınca hassasiyet
• Şişlik, bazen morarma

Nasıl anlaşılır? İlk röntgen neden temiz çıkabilir?

Hekim yakınmaların başlangıcını ve etkinlik düzeyindeki değişiklikleri sorar; muayenede kemiğin üzerine bastırarak hassasiyetin tek bir noktada toplanıp toplanmadığına bakar ^[1][2]. Bacaktaki kırıklarda hastadan o bacağın üzerinde sıçraması istenebilir ^[1][4].

İlk görüntüleme röntgendir, ancak erken dönemde çoğu zaman normaldir: kemikteki şişme röntgende görülmez, çatlak ise başlangıçta çok incedir ^[1][2]. Bir derlemeye göre röntgenin duyarlılığı başlangıçta yüzde 10'dur; acil tanı gerekmiyorsa röntgen 2–3 hafta sonra yinelenebilir ^[3]. Kuşku sürüyorsa MR ya da kemik sintigrafisi istenebilir; ikisi de kırığı röntgenden daha erken gösterir ^[2]. MR günümüzde en duyarlı ve özgül yöntem sayılır ^[4].

Stres kırığı nasıl geçer? Tedavi

Tedavinin amacı, kemiğin iyileşebilmesi için üzerindeki yükü azaltmaktır ^[1]. Ağrıya yol açan etkinliğe ara verilir; bu sürede yüzme ve bisiklet gibi etkinlikler yapılabilir ^[1][2]. Yürürken ağrı varsa sert tabanlı ayakkabı, yürüme botu ya da koltuk değneği yükü daha da azaltır ^[1]. Bazı kırıklarda alçı uygulanır ve genellikle 4–6 hafta sonra çıkarılır ^[2][7].

Bu yazının dayandığı hasta bilgilendirme kaynaklarında tedavi olarak krem ya da merhem yer almaz ^[1][2][7]. Yumuşak bir bandajla hafifçe sarmak, buz uygulamak ve ayağı yukarıda tutmak şişliği azaltmaya yönelik ilk yardım önlemleridir ^[2]. Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi (AAOS), iltihap giderici ağrı kesicilerin ağrı ve şişliği azaltabildiğini belirtir ^[1]; bir derleme ise bunların, bazı hayvan çalışmalarında kırık iyileşmesini engelleyebildiği için dikkatle kullanılmasını önerir; hangisinin uygun olduğu eczacıya ya da hekime sorulabilir ^[3].

Spora dönüş yavaş ve kademeli olmalıdır: hekim izin verdikten sonra önce etkinlik ve dinlenme günleri dönüşümlü tutulur, ardından egzersizin sıklığı, süresi ve yoğunluğu yavaş yavaş artırılır ^[1][2]. Etkinliğe erken dönmek iyileşmeyi geciktirebilir ve kemiğin tümüyle kırılma riskini artırır ^[2].

Yüksek riskli stres kırıkları ve ameliyat

Stres kırıklarının büyük çoğunluğu ameliyatsız iyileşir ^[4]. Bazı bölgelerdeki kırıklar ise tam kırığa ilerleme, geç kaynama ya da kaynamama riski taşıdığı için yüksek riskli sayılır; uyluk boynunun üst-dış kısmı, kaval kemiğinin ön yüzü, naviküler kemik ve beşinci tarak kemiği bunlardandır ^[3]. Bir sistematik derleme, ameliyat ile ameliyatsız tedaviyi karşılaştıran çalışmaların küçük, kanıt düzeyinin düşük olduğunu bildirir ^[5].

• Uyluk boynu (kalça): boynun üst kısmındaki kırıklarda kayma riski daha yüksektir ve tedavide ameliyatla tespit yer alır; kaymamış uyluk kırıklarının çoğu ameliyatsız 8–14 haftada iyileşir ^[4]
• Naviküler kemik: ameliyatın daha sık önerildiği kırıklardandır ^[2]; derlemede spora dönüş ameliyatla ortalama 16, ameliyatsız tedaviyle 22 hafta bulunmuştur ^[5]
• Beşinci tarak kemiğinin tabanı: kanlanması zayıf olduğu için iyileşme daha uzun sürer; spora dönüş genellikle 12 haftadan önce olmaz ^[2]. Derlemede en iyi sonuçlar ameliyatla alınmıştır ^[5]
• Kaval kemiğinin ön yüzü: ameliyatsız tedavinin sonuçları yetersiz bulunmuştur; başlangıçta ameliyatın yeri ise bilinmemektedir ^[5]

Ne zaman geçer, nasıl önlenir?

Ayak ve ayak bileğindeki stres kırıklarının iyileşmesi genellikle 6–8 hafta sürer ^[2]. İyileşme genellikle en az 3 hafta alır, ağır kırıklarda 3 ay ya da daha uzun sürebilir ^[1].

Bir Cochrane derlemesine göre darbe emici tabanlıklar askerlerde stres kırığı sıklığını büyük olasılıkla azaltır; ısınmada bacak kaslarını germenin anlamlı bir etkisi gösterilememiştir ^[6]. Önleme için öneriler şunlardır ^[1][2]:

• Yeni bir etkinliğe ya da spor sezonuna yavaş başlamak; süreyi, hızı ve mesafeyi kademeli artırmak
• Yıpranmış spor ayakkabılarını değiştirmek
• Koşu ve sıçramayı bisiklet ve yüzme gibi etkinliklerle dönüşümlü yapmak
• Gece en az 7 saat uyumak ve haftada bir tam gün dinlenmek
• Harcanan enerjiyi karşılayan, kalsiyum ve D vitamini açısından zengin bir beslenme

Beklemeden başvurmanız gerekenler

Stres kırığından kuşkulanıyorsanız en kısa sürede hekime başvurun; ağrıya rağmen egzersize devam etmeyin ^[1][2]. Şu durumlarda değerlendirme geciktirilmemelidir:

• Koşu ya da yürüyüş eğitimi yapan birinde etkinlikle artan kasık, kalça ya da uyluk ağrısı: uyluk boynundaki stres kırığı yerinden kayabilir, bu nedenle görüntüleme acil olarak yapılır ^[3][4]
• Olağan yürüyüşte ya da gece yatarken süren ağrı, topallama ^[1]
• Tanı konmuş bir stres kırığında ağrının birden artması: kırık tümüyle ayrılıp yerinden kaymış olabilir ^[2]
• Birkaç günlük dinlenmeye rağmen süren ağrı ya da şişlik ^[2]

Kaynaklar

1. Stress Fractures. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
2. Stress Fractures of the Foot and Ankle. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
3. Stress fractures: diagnosis, treatment, and prevention. American Family Physician (Patel DS, et al.), 2011. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. Diagnosis, treatment, and rehabilitation of stress fractures in the lower extremity in runners. Open Access Journal of Sports Medicine (Kahanov L, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
5. Surgical versus conservative treatment for high-risk stress fractures of the lower leg (anterior tibial cortex, navicular and fifth metatarsal base): a systematic review. British Journal of Sports Medicine (Mallee WH, et al.), 2015. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
6. Interventions for preventing and treating stress fractures and stress reactions of bone of the lower limbs in young adults. Cochrane Database of Systematic Reviews (Rome K, et al.), 2005. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
7. Caring for a stress fracture. Gloucestershire Hospitals NHS Foundation Trust, n.d.. gloshospitals.nhs.uk