Kemik erimesi (osteoporoz), kemikleri zayıflatıp kırılgan hâle getiren ve çoğu zaman bir kemik kırılana kadar belirti vermeyen bir hastalıktır; en sık el bileği, kalça ve omurga kırıklarına yol açar [1]. Kemik yoğunluğu ölçümüyle (DXA) saptanır; basit bir düşmeyle oluşan kırık da kemik sağlığının değerlendirilmesini gerektirir [1][4]. Egzersiz, kalsiyum ve D vitamini, sigarayı bırakmak ve düşmeleri önlemek kemikleri korumaya yardımcı olur; kırık riski yüksek olanlarda ilaç tedavisi bu riski azaltabilir [3][4][6].
Kemik erimesi nedir?
Kemik erimesi, tıptaki adıyla osteoporoz, kemikleri zayıflatan, kırılgan hâle getiren ve kırılma olasılığını artıran bir hastalıktır; yavaş yavaş gelişir [1]. Kemik kaybı yaşlanmanın olağan bir parçasıdır, ancak bazı kişilerde çok daha hızlıdır [1]. Türkiye'de 50 yaş ve üzerindeki erkeklerin yüzde 22,2'sinde, kadınların yüzde 27,2'sinde osteoporoz bulunduğu hesaplanmıştır [5].
Kemik erimesi, kireçlenme (osteoartrit) ile aynı hastalık değildir. Kireçlenmede eklemdeki koruyucu kıkırdak bozulur, eklemde ağrı ve sertlik olur [7]; kemik erimesi ise kemiğin kendisini zayıflatır ve bir kemik kırılmadıkça genellikle ağrı yapmaz [1].
Belirtileri nelerdir, neden geç fark edilir?
Kemik erimesi genellikle bir kemik kırılana kadar ağrı yapmaz [1]. Kırık oluşana kadar çoğunlukla hiçbir belirti vermediği için "sessiz hastalık" olarak anılır [4]; tanı çoğu zaman ancak bir düşme ya da ani bir darbe kemiği kırdığında konur [1].
Omurga kemiklerindeki kırıklar çoğu kez belirti vermez [5]; ancak uzun süreli sırt ağrısına, boyda kısalmaya ve sırtın öne doğru eğilmesine (kamburlaşma) yol açabilir [1][4].
Neden olur, kimler risk altında?
Kadınlar erkeklere göre daha fazla risk altındadır; menopozdan sonraki ilk yıllarda kemik kaybı hızlanır [1]. Riski artıran başlıca etkenler şunlardır [1][4]:
- Erken menopoz ya da yumurtalıkların alınması
- Üç aydan uzun süre yüksek dozda kortizon (steroid) tableti kullanmak
- Ailede kemik erimesi ya da kalça kırığı öyküsü
- Tiroid hastalıkları, romatoid artrit ve besinlerin emilimini bozan hastalıklar
- Yeme bozuklukları ve düşük vücut kitle indeksi
- Yetersiz beslenme ve D vitamini düşüklüğü
- Hareketsiz yaşam, sigara ve fazla alkol
Nasıl anlaşılır? Kemik ölçümü (DXA) ve sonucun anlamı
Hekim kemik erimesinden kuşkulanırsa ilerideki kırık riskini FRAX gibi araçlarla hesaplayabilir ve kemik yoğunluğu ölçümü isteyebilir [1]. Kemik ölçümü (DXA ya da DEXA), kalça ve omurgada kemik mineral yoğunluğunu ölçen, düşük doz ışın kullanılan bir taramadır [4]; ağrısızdır, 10-20 dakika sürer [1].
Ölçüm tek ölçüt değildir: düşük enerjili bir kırık geçirilmiş olması da tanının dayanaklarındandır [5].
Sonuç, sağlıklı genç erişkinlerle karşılaştırılarak T skoru olarak verilir; osteopeni kemik erimesinden önceki evredir ve her zaman kemik erimesine ilerlemez [1]:
- -1'in üzerinde: normal
- -1 ile -2,5 arasında: kemik yoğunluğunda azalma (osteopeni)
- -2,5'in altında: kemik erimesi (osteoporoz)
Hangi kırıklara yol açar?
Ayakta durma yüksekliğinden düşme gibi, sağlam kemiğin kolayca dayanacağı küçük bir zorlanmayla oluşan kırığa kırılganlık kırığı denir [4]. En sık el bileğinde, kalçada ve omurgada görülür [1]; omuza yakın üst kol kemiği de sık kırılan yerlerdendir [4][5]. Bazen öksürme ya da hapşırma bile kaburgada kırığa ya da bir omurga kemiğinde çökmeye yol açabilir [1].
Ameliyat gerekip gerekmediği kırığın özelliklerine bağlıdır; kalça kırığında hemen her zaman ameliyat önerilir [4]. Omurga kırıkları ilgili uzmanlık dalınca değerlendirilir.
Basit bir düşmeyle oluşan kırık, büyük olasılıkla altta yatan bir kemik zayıflığını gösterir ve kemik sağlığının değerlendirilmesini gerektirir; bir kırılganlık kırığı, yeni bir kırık riskini yaklaşık iki katına çıkarır [4].
Kemik erimesine ne iyi gelir, nasıl önlenir?
Kemik sağlığını beslenme ve egzersiz gibi yaşam biçimi etkenleri de belirler [3]. Başlıca önlemler şunlardır:
- Egzersiz: vücut ağırlığının bacaklarla taşındığı egzersizler (tempolu yürüyüş, dans, tenis gibi) ve direnç egzersizleri kemik yoğunluğu için özellikle önemlidir; yüzme ve bisiklet bu türden sayılmaz [3]. Bu egzersizler dengeyi ve kas gücünü de geliştirerek düşme riskini azaltır [4]
- Kalsiyum: süt, peynir ve yoğurt, yeşil yapraklı sebzeler, fasulye, kuruyemişler ve kuru meyveler kalsiyumdan zengindir [3][5]. Kalsiyumun takviye yerine besinlerle alınması genellikle yeğlenir [5]
- D vitamini: başlıca kaynağı güneş ışığıdır, besinlerdeki kaynakları sınırlıdır [5]. Yağlı balıklar, yumurta sarısı, karaciğer ve kırmızı et D vitamini içerir [3]. Kalsiyum ve D vitamini takviyesi, yetersizlik riski yüksek olanlara ve kemik erimesi ilacı kullananlara önerilir; tek seferde çok yüksek doz D vitamini ise kırık ve düşme riskinde artışla ilişkilendirildiği için önerilmez [5]
- Sigara ve alkol: sigara kemik erimesi riskinde artışla ilişkilidir; sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak önerilir [3]
- Düşmelerin önlenmesi: kayabilecek küçük halıları kaldırmak, sağlam ayakkabı giymek, yerde eşya bırakmamak, banyo yolunu iyi aydınlatmak, merdivene ve banyoya tutunma barı taktırmak [4]
Nasıl tedavi edilir? Kemik erimesi ilaçları
İlaç gerekip gerekmediği ilerideki kırık riskine göre belirlenir; herkesin ilaç kullanması gerekmez [1][2]. İlaç, kırılganlık kırığı geçirmiş ya da kırık riski taşıyan kişilere önerilir; kalsiyum ve D vitamini tek başına tedavi için yeterli değildir [5].
En sık kullanılan ve genellikle ilk seçilen ilaç grubu bifosfonatlardır [5]. Kemik yıkımını yavaşlatırlar; etkileri genellikle 6-12 ayda ortaya çıkar ve 5 yıl ya da daha uzun süre kullanılmaları gerekebilir [2]. Diğer seçenekler östrojene benzer etkili ilaçlar (SERM), paratiroid hormonu tedavileri, iğneyle uygulanan biyolojik ilaçlar ve menopoz dönemindeki kadınlarda hormon tedavisidir [2].
Bifosfonat grubundan bir ilacı inceleyen Cochrane derlemesine göre bu ilaç, menopoz sonrası dönemdeki kırık riski yüksek kadınlarda omurga kırıklarını muhtemelen azaltır; kalça ve el bileği kırıklarını da azaltabilir. Riski daha düşük kadınlarda kalça ve el bileği kırıklarında çok az fark yaratabilir ya da hiç yaratmayabilir [6].
Bifosfonat tabletleri yemek borusunu tahriş edebilir; çene kemiğinde hasar (osteonekroz) ve uyluk kemiğinde alışılmadık kırıklar nadir ama ciddi yan etkilerdir [2][5]. İlacın seçimine ve tedavinin süresine, kişinin durumuna ve kırık riskine göre tedaviyi yürüten hekim karar verir [2][5].
Hangi bölüme gidilir, hangi doktor bakar?
Kırığı ortopedi ve travmatoloji tedavi eder. Kemik erimesinin ilaç tedavisi ve uzun süreli izlemi ise çoğu zaman başka bir bölümde yürütülür: ortopedi uzmanı çoğunlukla kemik sağlığını değerlendirme gereğini saptar, hasta tedavisini bu alanla ilgilenen hekimle sürdürür [4].
Türkiye'de bu hastaları başlıca fizik tedavi ve rehabilitasyon, endokrinoloji, romatoloji ve iç hastalıkları uzmanları, ayrıca ortopedi ile kadın hastalıkları ve doğum uzmanları izler [5]; hangi bölümün baktığı hastaneye göre değişir.
Beklemeden başvurmanız gerekenler
Şu durumlarda gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun; ilk durumda acil servise gidin [1][4][5]:
- Düşme ya da darbeden sonra bilekte, kalçada, omuzda ya da sırtta kırıktan kuşkulanıyorsanız; o bölgeyi hareketsiz tutun
- Öksürme, hapşırma ya da öne eğilme gibi basit bir hareketten sonra başlayan ya da nedeni açıklanamayan sırt ağrınız varsa
- Boyunuz kısaldıysa ya da sırtınız öne doğru eğilmeye başladıysa; bunlar omurga kırığının belirtisi olabilir ve omurga filmi gerektirir
- Basit bir düşmeyle kırık geçirdiyseniz ve kemik sağlığınız henüz değerlendirilmediyse
Sık sorulan sorular
- Kemik erimesi ağrı yapar mı?
- Genellikle hayır; bir kemik kırılmadıkça ağrı yapmaz [1]. Omurga kırıkları ise uzun süreli ağrının sık nedenlerindendir [1].
- Kemik erimesi ile kireçlenme aynı şey mi?
- Hayır. Kireçlenmede (osteoartrit) eklemdeki koruyucu kıkırdak bozulur, eklemde ağrı ve sertlik olur [7]; kemik erimesi kemiğin kendisini zayıflatır ve kırık olmadıkça genellikle ağrı yapmaz [1].
- Kemik erimesine iyi gelen besinler nelerdir?
- Süt, peynir, yoğurt, yeşil yapraklı sebzeler, fasulye ve kuruyemişler kalsiyumdan zengindir; yağlı balıklar, yumurta sarısı ve karaciğer D vitamini içerir [3][5]. D vitamininin besinlerdeki kaynakları sınırlıdır, başlıca kaynağı güneş ışığıdır [5].
- Kemik erimesi ilaçları kırığı önler mi?
- Kırık riski yüksek kişilerde riski azaltabilir: bir Cochrane derlemesine göre bifosfonat grubundan bir ilaç, kırık riski yüksek kadınlarda omurga kırıklarını muhtemelen azaltır, kalça ve el bileği kırıklarını da azaltabilir [6]. İlacın seçimine ve süresine tedaviyi yürüten hekim karar verir [2].
- Kırık geçirdim; kemik ölçümü yaptırmalı mıyım?
- Basit bir düşmeyle oluşan kırık büyük olasılıkla altta yatan kemik zayıflığını gösterir ve yeni kırık riskini yaklaşık iki katına çıkarır; bu nedenle kemik sağlığının değerlendirilmesi gerekir [4]. Değerlendirmede hekim kemik yoğunluğu ölçümü (DXA) isteyebilir [1][4].
Bu yazı genel bir özettir; tanı ve tedavi kararı, sizi muayene eden hekimin değerlendirmesiyle verilir.
Kaynaklar
- Osteoporosis. NHS (nhs.uk), 2022. nhs.uk
- Osteoporosis: Treatment. NHS (nhs.uk), 2022. nhs.uk
- Osteoporosis: Prevention. NHS (nhs.uk), 2022. nhs.uk
- Fragility Fractures: Frequently Asked Questions. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Updated approach for the management of osteoporosis in Turkey: a consensus report. Archives of Osteoporosis (Kirazlı Y, et al.), 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Alendronate for the primary and secondary prevention of osteoporotic fractures in postmenopausal women. Cochrane Database of Systematic Reviews (Wells GA, et al.), 2025. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Osteoarthritis. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Ayak bileği kırığı: alçı mı, ameliyat mı, ne zaman basılır?
- Kırık kaç günde iyileşir, alçı ne zaman çıkar, kaşıntı nasıl geçer?
- Platin ameliyatı ve platin çıkarma: şart mı, riskleri nelerdir?
- Kas yırtılması ve lif kopması: nasıl anlaşılır, ne kadar sürede geçer?
- Stres kırığı (yorgunluk kırığı): belirtileri nedir, nasıl geçer?