Ayak bileği kırığı: alçı mı, ameliyat mı, ne zaman basılır?

Bilek eklemi ve kırık türleri

Bilek eklemi üç kemikten oluşur: kaval kemiği (tibia), baldırın dışındaki ince kemik (fibula) ve topuk kemiğinin üstünde duran talus. Bileğin iç yanındaki çıkıntı medial malleol, dış yanındaki lateral malleol, kaval kemiğinin arka kısmı ise posterior malleoldür ^[1].

Kırık bu bölgelerden yalnızca birini ya da ikisini, üçünü birden tutabilir. Tibia ile fibulayı bir arada tutan bağlar (sindesmoz) da zarar görebilir. Kaç kemiğin kırıldığı ve eklemin dengeli kalıp kalmadığı tedaviyi belirler ^[1].

Burkulmadan nasıl ayrılır?

Ayrımı muayene ve röntgen yapar: Ottawa ayak bileği kuralları röntgen gerekip gerekmediğine karar vermeye yardımcı olur, kesin yanıtı röntgen verir ^[1][4].

Ayak bileği kırığı burkulmaya benzer yakınmalar verebilir. En sık görülenler ^[1][2]:

• Ani ve şiddetli ağrı
• Belirgin şişlik ve morarma
• Dokununca hassasiyet
• Ayağa basamama
• Eklem de çıktıysa bileğin şekil bozukluğu
• Bazen ayakta uyuşma ya da soğukluk

Neden olur?

Çoğu kırık yürürken ya da koşarken ayağın bükülmesi ya da yan dönmesiyle olur. Yüksekten düşme ve trafik kazaları da bileği kırabilir ^[1].

Şeker hastalığı ve yol açabildiği sinir hasarı (periferik nöropati) gibi durumlar iyileşmeyi ve tedavi seçimini etkileyebildiği için hekim planlama sırasında bunları sorar ^[3].

Tanı nasıl konur?

Önce bilek ve ayak muayene edilir; cilt, kan dolaşımı ve his kontrol edilir ^[3]. Tanı çoğunlukla röntgenle konur. Eklemin yük altında dengeli kalıp kalmadığını görmek için stres grafileri çekilebilir; ameliyat planı için BT, bağ yaralanmasından kuşkulanılırsa MR kullanılabilir ^[1].

Bilek gözle görülür biçimde şekil değiştirmişse, cildi ve dolaşımı korumak için gecikmeden yerine oturtulur ve atellenir ^[3].

Ameliyatsız tedavi

Yerinden oynamamış, stabil kırıklar alçı ya da yürüme botuyla tedavi edilebilir ^[1]. Yalnızca tek malleolu tutan stabil kırıklarda kılavuzlar, rahatlık elverdiğince hemen tam yük vermeye izin verilmesini, stabilite belirsizse iki hafta içinde ortopedi kontrolünü önerir ^[4]. Çoğu kişi atel ya da alçıdayken toleransı ölçüsünde yük verebilir ^[3].

Ameliyat ne zaman gerekir?

Kemik parçaları yer değiştirmişse ya da eklem dengesizse genellikle ameliyat gerekir; kırık, kırığın türüne ve yerine göre plak, vida, çubuk ya da çivilerle tespit edilir ^[1].

Dengesiz kırıklarda kılavuzlar, 60 yaşın altındaki çoğu kişide erken ameliyatı, yani yaralanma gününde ya da ertesi gün yapılmasını önerir ^[3][4].

İleri yaşta karar

Yaşlılarda ameliyat sonrası enfeksiyon ve yara iyileşmesi sorunları önemli bir kaygıdır; bu yüzden ameliyatın yararı ve riski daha dikkatle tartılır ^[5].

60 yaşın üzerinde, dengesiz ayak bileği kırığı olan 620 kişide yapılan bir çalışmada, ameliyathanede uygulanan, bileğe iyice oturtulmuş (close-contact) alçı, 6. ayda ameliyatla benzer bilek işlevi sağlamıştır. Ameliyat sonrası enfeksiyon ve yara sorunları daha sık, alçıda ise kemiğin yanlış yerde kaynaması daha sık görülmüş; alçı grubundan bazı kişilerin sonradan ameliyata ihtiyacı olmuştur ^[5]. Bu nedenle ileri yaşta ve ek hastalığı olanlarda karar, yarar ve riskler konuşularak verilir.

İyileşme ve ne zaman basılır?

Erken iyileşme en az 6 hafta, kemiğin tam kaynaması 10-12 hafta sürer. Tam toparlanma daha uzun olabilir, bazı kırıklarda iki yıla kadar uzar ^[1]. Hafif kırıklar sıklıkla 6-8 haftada iyileşir ^[2].

Ameliyattan sonra erken yük vermek ve çıkarılabilir bilek desteği kullanmak ilk aylarda biraz daha iyi sonuç verebilir; fark küçüktür ve her zaman hissedilmez. Belirli bir fizyoterapi yönteminin diğerinden üstün olup olmadığı belirsizdir ^[6]. Yine de bilek hareketini ve gücü geri kazanmak için düzenli egzersiz önemlidir ^[1].

Ameliyattan sonraki 6 hafta içinde kırığın tuttuğunu ve komplikasyon olmadığını kontrol etmek için poliklinik muayenesi önerilir; kan pıhtısı riski de kişiye göre değerlendirilir ^[3].

Olası sorunlar arasında sertlik, uzun süren şişlik, kemiğin yanlış yerde kaynaması ya da kaynamaması, enfeksiyon, sinir hasarı ve ilerleyen yıllarda artrit sayılır ^[1]. Sağ bileği kırılıp ameliyat olanlar genellikle 9-12 hafta sonra yeniden araba kullanabilir ^[1]; alçı ya da botla izlenenlerde bu, alçı ya da botun çıkarılmasına ve güvenle fren yapabilmeye bağlıdır, hekiminize danışın.

Beklemeden acile gidilmesi gerekenler

Şunlardan biri varsa gecikmeden acil servise gidin ^[2]:

• Bilekte belirgin şekil bozukluğu ya da garip bir açı
• Kemiğin deriden çıkması ya da derin bir yara
• Çok şiddetli ağrı
• Ayak parmaklarının mavi ya da beyaz görünmesi ya da uyuşması
• Alçı ya da atelliyken: giderek artan ağrı, ayakta uyuşma ya da yanma veya parmaklarda şişlik ve mavi-beyaz renkle birlikte alçının fazla sıkması
• Hastaneye varana kadar: bacağı yüksekte tutun, bezle sarılı buzu 15-20 dakika uygulayın, bileği gevşekçe sarın, takıları çıkarın ve ameliyat gerekebileceği için yiyip içmeyin

Kaynaklar

1. Ankle Fractures (Broken Ankle). American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo). orthoinfo.org
2. Broken ankle. NHS (nhs.uk), 2025. nhs.uk
3. BOAST – The Management of Ankle Fractures. British Orthopaedic Association, 2016. boa.ac.uk
4. Fractures (non-complex): assessment and management (NG38). National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2016. nice.org.uk
5. Close Contact Casting vs Surgery for Initial Treatment of Unstable Ankle Fractures in Older Adults: A Randomized Clinical Trial. JAMA (Willett K, et al.), 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
6. Rehabilitation for ankle fractures in adults (Cochrane Review). Cochrane Database of Systematic Reviews (Lewis SR, et al.), 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov