Platin ameliyatı ve platin çıkarma: şart mı, riskleri nelerdir?

"Platin" nedir, neyden yapılır?

Kırık ameliyatında kemik parçaları yerine oturtulur ve plak, vida, çivi, tel gibi implantlarla bir arada tutulur; buna iç tespit (internal fiksasyon) denir ^[1]. Gündelik dilde bu implantların hepsine "platin", ameliyata da "platin ameliyatı" denir. Oysa implantlar platinden değil, çoğunlukla paslanmaz çelik ya da titanyumdan yapılır ^[1].

İmplantlar nadiren alerjik tepkiye yol açar. İstisnası nikel alerjisidir: ortopedide kullanılan bazı metallerde nikel bulunur; nikel alerjiniz varsa cerrahınıza söyleyin ^[1].

Hangi implant ne işe yarar?

İç tespit çoğu zaman işleve daha erken dönmeyi sağlar; yine de kırık gerektiği gibi kaynamayabilir, plak ya da çivi kırılabilir, enfeksiyon riski de azalsa bile ortadan kalkmaz ^[1]. Kırığın ne zaman iyileşeceği, hasta rehberindeki el bileği, ayak bileği, köprücük kemiği, kalça ve çocuk ön kol kırığı yazılarında; kırık iyileşmesi ve alçı ise ayrı bir yazıda anlatılmaktadır. İlk ameliyatın kaç saat süreceğini hekiminize sorun.

Başlıca implant türleri şunlardır ^[1]:

• Plak: kırık parçalarını bir arada tutan bir iç atel gibidir; kemiğe vidalarla tutturulur
• Vida: en sık kullanılan implanttır; tek başına ya da plak ve çiviyle birlikte kullanılır
• Çivi (intramedüller çivi): kemiğin ortasındaki boşluğa yerleştirilir; uyluk kemiği ve kaval kemiği gövdesi kırıklarının çoğunda kullanılır
• Tel ve pim: vidayla tutturulamayacak kadar küçük parçaları tutar; genellikle bir süre sonra çıkarılır

Platin çıkarılmalı mı, şart mı?

Kırık kaynadıktan sonra plak ve vidalar yerinde bırakılabilir ya da seçilmiş durumlarda çıkarılabilir; çiviler de kemikte bırakılabilir ^[1]. Bir hastane broşürüne göre implantın vücutta kalması genellikle zarar vermez ^[6].

Metal implantlar korozyon, alerji ve kanser kaygılarıyla onlarca yıl rutin olarak çıkarılmıştır ^[2]. Bugün, kırık implantlarının çevresinde tümör gelişmesinin son derece nadir, implanta bağlı alerjik sorunların da seyrek olduğu bildirilmektedir ^[3].

Çıkarmanın ne zaman gerektiği iyi tanımlanmamıştır; kılavuz yok denecek kadar azdır, görüşler ve uygulamalar arasında büyük farklar vardır ^[2]. Bugünkü genel öneri, implantın yalnızca yakınması olan hastalarda ve riskler anlatıldıktan sonra çıkarılmasıdır; çünkü yakınması olmayan hastalarda çıkarma sonrasında yakınma geliştiği bildirilmiştir ^[2]. Yetişkinlerde ön kol gövde kırıklarına ilişkin bir meta-analiz de özellikle yakınması olmayanlarda plağın çıkarılmasını önermez, ancak daha güvenilir kanıta ihtiyaç olduğunu belirtir ^[4].

Havalimanı dedektörleri de sık sorulur: 2007 tarihli bir çalışmada havalimanı ayarındaki kapı tipi dedektör eklem protezlerinin yüzde 88'ini, plakların yüzde 32'sini algılamış; kemik içi çiviler ve teller algılanmamıştır ^[7].

Hangi durumlarda çıkarılır?

Çıkarma nedenlerinin çoğu görecelidir ve hastanın yakınmasına ya da isteğine dayanır; enfeksiyon ya da eklem içine uzanan implant gibi gerçek tıbbi nedenler daha az görülür ^[2]. Ağrı nedeniyle yapılan çıkarmada ağrının geçeceği garanti edilemez ^[3]. Omurgadaki vida ve çubuklar ayrı bir konudur ve ilgili uzmanlık dalınca değerlendirilir.

Başlıca çıkarma nedenleri şunlardır ^[2][3][6]:

• İmplant bölgesinde ağrı ya da rahatsızlık
• Çıkıntı yapan, yumuşak dokuyu tahriş eden ya da deride yara açan implant
• İmplant çevresinde enfeksiyon
• Yerinden oynayan ya da kırılan implant
• Büyümesi süren çocuklardaki bazı implantlar
• Riskler anlatıldıktan sonra hastanın ya da ailenin isteği

Çıkarma zamanı ve çocuklarda durum

Çıkarma kararı verilmişse ameliyat kırık kaynadıktan sonra yapılır ^[1][4]. Çocuklarda kemik büyüdüğü için implantla kemiğin birbirini nasıl etkileyeceği ayrıca düşünülür; implantın çıkarılıp çıkarılmayacağına ve zamanına ilişkin kanıta dayalı bir kılavuz yoktur ^[3]. Yerinde bırakılan implantlara bağlı sorun oranı oldukça düşüktür; karar çoğu zaman hasta, ailesi ve cerrah tarafından birlikte verilir ^[3]. Çocuk kırıklarına ilişkin bir derlemeye göre ^[3]:

• Teller ve pimler geçici tespit sağlar ve genellikle 3–4 hafta sonra çıkarılır; ucu deri dışında olanlar çoğu zaman poliklinikte alınabilir
• Esnek çiviler ön kolda uçları dışarıdaysa 1–2 ayda, gömülüyse 3–6 ayda; uyluk kemiğinde birçok cerrah tarafından 6–12 ayda çıkarılır
• Plak ve vidalar için uygun zaman iyi belirlenmemiştir; yayınlarda 8–14 ay bildirilmiştir

Platin çıkarma ameliyatı nasıl yapılır, ne kadar sürer?

Kol ve eldeki implantlar genellikle genel anesteziyle, bazen yalnızca kolu uyuşturan bölgesel anesteziyle çıkarılır ^[5]. Cerrah implantı genellikle ilk ameliyatın kesisinden çıkarır ^[6]. Hastaların çoğu aynı gün evine döner ^[5][6].

Süre neyin çıkarılacağına ve bölgeye bağlıdır: ayak ve ayak bileğine ilişkin bir hastane broşürü yarım saat ile bir buçuk saat arası bir süre verir ^[6].

"Vida çıkarma ameliyatı" her zaman kolay değildir; girişim çok zorlu olabilir ^[2]. Vida sıyrılabilir ya da kırılabilir, özellikle kemik implantın üzerini örtmüşse daha büyük ya da yeni kesiler gerekebilir; ameliyat ilk ameliyat kadar ya da ondan uzun sürebilir ^[3]. Hepsini çıkarmak kemiğe fazla zarar verecekse cerrah implantın bir bölümünü yerinde bırakabilir ^[5].

Platin çıkarma ameliyatının riskleri

Çıkarma ameliyatı zararsız bir girişim değildir; riskleri önceden konuşulmalıdır ^[3].

Yetişkinlerde ön kol gövde kırıklarına ilişkin 23 çalışmanın meta-analizinde, plağı çıkarılan 732 hastada 52, plağı bırakılan 1.670 hastada 21 yeniden kırık görülmüştür; çıkarma bu riski anlamlı biçimde artırmıştır, ancak kanıtın kesinliği çok düşüktür ^[4]. Çocuk kırıklarına ilişkin bir derlemenin aktardığı, 871 hastayı kapsayan sistematik derlemede implant çıkarmaya bağlı sorun oranı yüzde 10'dur ^[3].

Kaynakların bildirdiği başlıca riskler şunlardır ^{[2][3][4][5][6]}:

• Yeniden kırık: kemik geçici olarak zayıflar ve vida deliği gibi zayıf bir noktadan kırılabilir
• Sinir ya da damar yaralanması
• Enfeksiyon ve yara iyileşmesinde sorun
• İmplantın tamamının çıkarılamaması
• Kanama, damarda pıhtı, hassas yara izi, uzun süren şişlik ve eklem sertliği
• Yakınmaların geçmemesi ya da artması

Ameliyat sonrası iyileşme: işe, araca ve spora dönüş

Aşağıdaki süreler İngiltere'deki iki hastanenin hasta broşürlerinden alınmıştır; sizin için geçerli olanı cerrahınız söyler ^[5][6].

Kol ve elde: kol 24–48 saat yüksekte tutulur, dikişler yaklaşık iki hafta sonra alınır; çoğu kişi bir hafta sonra araç kullanabilir, 1–2 hafta sonra işe dönebilir ^[5]. Kemik geçici olarak zayıfladığı için temas sporlarından 6 hafta kaçınılır ^[5].

Ayak ve ayak bileğinde: ilk bir iki hafta dinlenmek ve bacağı yüksekte tutmak gerekir; izin verilene kadar çalışılmaz ve araç kullanılmaz, tam iyileşme birkaç ay sürebilir ^[6].

Ağrı için basit ağrı kesiciler kullanılır; hangisinin uygun olduğunu hekiminize ya da eczacınıza sorabilirsiniz ^[5]. Şişlik (ödem) üç aya kadar sürebilir, yara izi sekiz haftaya kadar sert ve hassas olabilir ^[5].

Beklemeden başvurmanız gerekenler

İmplantınız yerindeyken ya da çıkarma ameliyatından sonra şu durumlarda beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun ^[3][5][6]:

• Ameliyat bölgesinde artan ağrı, kızarıklık, şişlik ya da ateş; enfeksiyon belirtisi olabilir
• Parmaklarda solukluk ya da morarma, soğukluk, his kaybı ya da karıncalanma
• Bacakta ağrı, şişlik ya da kızarıklık; damarda pıhtı belirtisi olabilir
• İmplantın deriyi delmesi ya da üzerindeki deride yara açılması
• Çıkarma sonrasında aynı bölgeye düşme ya da darbe; kemik geçici olarak zayıftır ve kırılabilir

Kaynaklar

1. Internal Fixation for Fractures. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
2. Indications for implant removal after fracture healing: a review of the literature. European Journal of Trauma and Emergency Surgery (Vos DI, Verhofstad MHJ), 2013. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
3. Indications for and Risks Associated With Implant Removal After Pediatric Trauma. JAAOS Global Research & Reviews (Montgomery BK, et al.), 2022. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. Removal of Forearm Plate Leads to a Higher Risk of Refracture: A Systematic Review and Meta-Analysis. Orthopaedic Surgery (Cao R, et al.), 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
5. Patient Information Leaflet for: Removal of Metalwork Surgery. Norfolk and Norwich University Hospitals NHS Foundation Trust, 2023. nnuh.nhs.uk
6. Removal of Metalwork: Foot and Ankle. The Robert Jones and Agnes Hunt Orthopaedic Hospital NHS Foundation Trust, 2024. rjah.nhs.uk
7. Detection of orthopaedic implants in vivo by enhanced-sensitivity, walk-through metal detectors. The Journal of Bone and Joint Surgery, American Volume (Ramirez MA, et al.), 2007. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov