Küçük görünen bir kesik bile parmakları büken ya da düzelten tendonları ve parmak ucuna his veren sinirleri kesmiş olabilir [1][3][4]. Kesilen tendon, uçları gerginlikle birbirinden uzaklaştığı için kendiliğinden iyileşemez; bu belirtilerle gelen bir kesik aynı gün değerlendirilmelidir ve fleksör tendonlarda onarım genellikle yaralanmadan sonraki yaklaşık yedi-on gün içinde önerilir [1][2]. Ameliyattan sonra atel ve el terapisi programına uymak, ameliyat kadar önemlidir [6].
Hangi yapılar zarar görebilir?
Parmakları büken fleksör tendonlar önkol kaslarından bilek ve avuçtan geçip parmaklara uzanır; parmakları düzelten ekstansör tendonlar el sırtında ilerler. Parmak sinirleri fleksör tendonların yanında yer alır, bu nedenle avuç tarafındaki bir kesik hem tendona hem sinire zarar verebilir [1][3][4].
Tendonlar lastik gibi gergin tutulur. Kesildiğinde uçları birbirinden uzaklaşır ve aradaki boşluk doğal iyileşmeyi engeller. Bu nedenle tamamen kesilmiş bir tendon ya da sinir genellikle ameliyatla onarım gerektirir [1][2][4].
Kesikten hemen sonra hangi belirtiler dikkat çeker?
Yaralanmanın hemen ardından fark edilebilecek başlıca belirtiler [1][2][3][4]:
- Parmağın bir ya da birkaç eklemini bükememe ya da bükmeye çalışırken ağrı
- Parmağı tam düzeltememe ya da parmak ucunun sarkması
- Parmak ucunda ya da parmağın bir yanında uyuşma veya his azalması
- Kavrama zayıflığı ya da beceriksizlik
- Soluk ya da soğuk parmak; bu damar yaralanmasını düşündürür
Nasıl olur?
Fleksör tendon yaralanmaları çoğunlukla parmakların, elin, bileğin ya da önkolun avuç tarafındaki bir kesikle oluşur. Bir şeye tutunurken parmak ani ve güçlü biçimde geriye çekildiğinde de tendon kopabilir; futbolda, güreşte ya da ragbide rakibin formasını kavrarken olduğu gibi [1].
Yüzeydeki yara küçük olsa bile derinin tüm kalınlığı kesilmişse altındaki yapılar zarar görmüş olabilir. Parmaklara giden sinir ve damarlar tendonlara çok yakın olduğundan aynı kesik bunları da yaralayabilir; damarlar kesilmişse parmağın kan akımı tehlikeye girebilir [1][5].
Değerlendirme neden acildir?
Muayenede her parmağın kendi başına bükülüp düzelip düzelmediği, kavrama, parmak ucu hissi ve dolaşım kontrol edilir. Kemik yaralanması ya da yabancı cisimden kuşkulanılırsa röntgen çekilir [1].
Zaman geçtikçe kesilen tendon uçları daha fazla çekilir ve onarım zorlaşır. Fleksör tendonlarda onarım genellikle yaralanmadan sonraki yaklaşık yedi-on gün içinde önerilir [1][2]. Derin yaralar ve deri kaybı olan yaralar genellikle ameliyat gerektirir [5].
İlk yardım ve ameliyatsız yaklaşım
Elindeki her yarayı mümkün olan en kısa sürede musluk suyuyla yıkayarak kirden arındırın ve enfeksiyon riskini azaltın. Temiz bir pansumanla kapatın, eli yukarıda tutun ve gecikmeden tıbbi yardım alın [5].
Ameliyatsız tedavi yalnızca seçilmiş olgularda mümkündür. El sırtındaki bazı küçük ya da kısmi ekstansör tendon yaralanmaları yalnızca atelle iyileşebilir, ancak tamamen kesilmiş tendonların çoğu onarım gerektirir [3].
Cerrahi onarım
Ameliyat genel ya da bölgesel anestezi altında, ekstansör tendonlarda bazen lokal anestezi ile yapılır. Tendon uçlarını bulmak için yara biraz uzatılır ve uçlar özel dikiş teknikleriyle birleştirilir [1][2][3].
Tamamen kesilmiş sinir de ince dikişlerle uçları birleştirilerek onarılır. Aralık fazlaysa vücudun başka bir yerinden alınan bir sinir parçası (sinir grefti) kullanılabilir; bu, alındığı yerde küçük bir his azlığı bırakabilir [4].
Parmak siniri onarımına ilişkin bir sistematik derleme, onarımın onarım yapılmamasına göre daha iyi duyu ayırt etme sağladığını, ancak normal hissin tam geri dönmesinin sık olmadığını bildirmiştir. Bu alandaki kanıt kalitesi sınırlıdır [7].
İyileşme ve el terapisi
Ameliyattan sonra atel, onarımı korumak için bilek ve parmakları hafif bükülü tutar; el terapisine genellikle birkaç gün içinde başlanır. Fleksör tendonlarda atel genellikle beş-sekiz hafta, ekstansör tendonlarda üç-altı hafta kullanılır [1][2][3].
El terapisi ameliyat kadar önemlidir. Bir sistematik derleme, erken aktif hareket programlarının parmak hareketini daha iyi koruduğunu, pasif programların ise kopma riskinin biraz daha düşük olduğunu göstermiştir; modern dikiş teknikleri erken aktif harekete düşük kopma oranıyla izin verir [6].
Tendonun tam güce ulaşması yaklaşık üç ay alır, hareket altı aya kadar gelişmeyi sürdürebilir. Sinirler günde yaklaşık bir milimetre büyür; nihai sonuç iki yıl ya da daha uzun sürede görülebilir ve yaşlılarda iyileşme daha yavaştır [1][2][4]. Soğuğa duyarlılık iki kış boyunca sürebilir [5].
Olası sorunlar arasında onarımın kopması, hareketi kısıtlayan tendon yapışıklıkları, eklem sertliği ve ağrılı sinir ucu yumrusu (nöroma) bulunur. Yapışıklıklar ikinci bir ameliyatla (tenoliz) serbestlenebilir [1][2][4].
Aynı gün acile gitmeniz gereken durumlar
Şunlardan biri varsa aynı gün acil değerlendirme isteyin [1][2][5]:
- Elde ya da parmakta kesikten sonra parmak bükülemiyor veya düzelmiyorsa
- Kesikten sonra parmak ucu ya da parmağın bir yanı uyuşmuşsa
- Parmak soluk ya da soğuksa veya kanama durmuyorsa
- Yara derin, kirli ya da deri kaybı olan bir yaraysa
- Onarımdan sonra parmak hareketini birden kaybettiyseniz ya da bir şeyin koptuğunu hissettiyseniz
Sık sorulan sorular
- Kesikten sonra parmağım bükülmüyor, ne yapmalıyım?
- Kesikten sonra bükülmeyen bir parmak fleksör tendonun kesildiğini düşündürür. Yarayı musluk suyuyla yıkayın, kapatın, eli yukarıda tutun ve aynı gün bir el cerrahı ya da acil serviste değerlendirilin [1][2][5].
- Kesilen tendon kendiliğinden iyileşir mi?
- Hayır. Gerginlik kesik uçları birbirinden uzaklaştırır, bu yüzden doğal olarak birleşemezler. Tamamen kesilmiş tendonlar genellikle ameliyatla onarım gerektirir [1][2].
- Parmak kesiğinden sonraki uyuşma geçer mi?
- Uyuşma bir parmak sinirinin kesildiğini gösterebilir ve değerlendirilmelidir. Onarılan sinirler günde yaklaşık bir milimetre büyür; his aylar içinde geri gelir, ancak çoğu zaman tam olarak normale dönmez [4][7].
Elde kesik, tendon ya da sinir yaralanmasından kuşkulanıyorsanız gecikmeden başvurun; tedavi ve sonrasındaki el terapisi planını sizinle birlikte yaparız.
Kaynaklar
- Flexor Tendon Injuries. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Flexor Tendon Injury. British Society for Surgery of the Hand (BSSH), n.d.. bssh.ac.uk
- Extensor Tendon Injury. British Society for Surgery of the Hand (BSSH), n.d.. bssh.ac.uk
- Nerve Injury. British Society for Surgery of the Hand (BSSH), n.d.. bssh.ac.uk
- Hand Wounds. British Society for Surgery of the Hand (BSSH), n.d.. bssh.ac.uk
- Flexor tendon repair rehabilitation protocols: a systematic review. The Journal of Hand Surgery (Starr HM, et al.), 2013. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Outcome of surgical repair of adult digital nerve injury: a systematic review. BMJ Open (Dunlop RLE, et al.), 2019. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Karpal tünel sendromu: elde uyuşma ne zaman ameliyat gerektirir?
- Başparmak tarafında bilek ağrısı: De Quervain tenosinoviti
- El bileği kırığı: alçı mı, ameliyat mı?
- Ganglion kisti: el bileğindeki şişlik ne zaman tedavi gerektirir?
- El ve parmak uyuşması: neden olur, ne iyi gelir, kime gidilir?
- Tetik parmak: iğne mi, ameliyat mı?