Kolun üzerine yatmak gibi bir basıyla ortaya çıkan uyuşma birkaç dakika sürer ve bası kalkınca genellikle geçer; sürekli olan ya da tekrarlayan el ve parmak uyuşması ise değerlendirilmelidir [1]. Hangi parmakların uyuştuğu nedeni düşündürür: başparmak, işaret ve orta parmakta, özellikle geceleri olan uyuşma bilekte median sinirin sıkışmasını (karpal tünel sendromu) [2][3], serçe ve yüzük parmağındaki uyuşma dirsekte ulnar sinirin sıkışmasını [4], boyundan kola yayılan ağrıyla birlikte olan uyuşma boyunda bir sinir kökünün sıkışmasını [5], ellerde ve ayaklarda birlikte olan uyuşma ise şeker hastalığı gibi genel bir nedeni akla getirir [1][6]. Aniden başlayan ve yüzde sarkma, konuşma bozukluğu ya da vücudun bir yarısında güçsüzlükle birlikte olan uyuşma inme belirtisi olabilir; hemen acil yardım çağrılmalıdır [7].
El ve parmak uyuşması neden olur?
Uyuşma ve karıncalanma, sinirlere giden kan akımı kesildiğinde ortaya çıkar; çoğunlukla vücudun bir bölümünün üzerine oturulduğunda ya da yatıldığında olur, yalnızca birkaç dakika sürer ve ağırlık kalkınca genellikle geçer [1].
Sürekli olan ya da tekrarlayan uyuşmanın ise tıbbi bir nedeni olabilir [1]. Elde ve parmaklarda başlıca nedenler şunlardır:
- Bilekte median sinirin sıkışması (karpal tünel sendromu) [2][3]
- Dirsekte ulnar sinirin sıkışması (kubital tünel sendromu) [4]
- Boyunda bir sinir kökünün sıkışması (servikal radikülopati) [1][5]
- Şeker hastalığı (diyabet) [1][6]
- B12 vitamini ya da başka vitaminlerin düşüklüğü, uzun süreli aşırı alkol kullanımı, tiroid bezinin az çalışması ve bazı ilaçlar [1][6]
- Bir yaralanma ya da hastalıktan sonra gelişen sinir hasarı [1]
Uyuşma neyin belirtisi: hangi parmak, ne zaman?
Uyuşmanın hangi parmaklarda, ne zaman ve hangi duruşta ortaya çıktığı, nedenin nerede aranacağını gösterir:
- Başparmak, işaret parmağı, orta parmak ve yüzük parmağının başparmağa bakan yarısı: bu parmakların duyusunu median sinir sağlar; karpal tünel sendromunu düşündürür [2]
- Serçe parmak ve yüzük parmağının yarısı: bu parmakların duyusunu ulnar sinir sağlar; sinirin en sık sıkıştığı yer dirseğin iç yanının arkasıdır [4]
- Gece el uyuşması: karpal tünel sendromunda çok sıktır, çünkü pek çok kişi bileği bükülü uyur; eli sallamak birçok kişiyi rahatlatır [2]
- Telefon tutarken, araç kullanırken ya da kitap okurken uyuşma: bilek uzun süre bükülü kalınca karpal tünel [2], dirsek bükülü kalınca ulnar sinir yakınmaları ortaya çıkar [4]
- Boyundan kola yayılan yanıcı ya da keskin ağrıyla birlikte karıncalanma: boyunda sinir kökü sıkışmasını düşündürür [5]
- Ellerde ve ayaklarda birlikte uyuşma, karıncalanma ya da ağrı: şeker hastalığında görülebilir [1]
Karpal tünel sendromu
Karpal tünel sendromunda median sinir bilekteki dar bir kanalda sıkışır [2][3]. Uyuşma, karıncalanma ve ağrıya elde güçsüzlük, beceriksizlik ve elden eşya düşürme eklenebilir [2]. Yakınmalar çoğu zaman yavaş başlar, gelip gider ve genellikle geceleri daha kötüdür [3].
Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi'ne (AAOS) göre hastaların çoğunda zamanla kötüleşir; uzun süre tedavi edilmezse his kaybı ve güçsüzlük kalıcı olabilir [2]. Atel, steroid iğnesi ve ameliyat seçenekleri bu rehberdeki karpal tünel sendromu yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Serçe parmak uyuşması: dirsekte ulnar sinir sıkışması
Ulnar sinir, dirseğin iç yanındaki kemik çıkıntının arkasında dar bir tünelden (kubital tünel) geçer; burada üzerini örten koruyucu doku azdır ve dirsek büküldüğünde sinir hem gerilir hem sıkışır [4].
Yüzük ve serçe parmakta uyuşma ve karıncalanma sık görülen belirtilerdir; çoğu zaman gelip gider ve dirsek bükülüyken daha sık ortaya çıkar [4]. Daha ağır olgularda kavrama zayıflar; sıkışma şiddetli ya da uzun süreliyse elde kas erimesi gelişebilir ve bu erime geri döndürülemez [4]. Bu yüzden yakınma şiddetliyse ya da daha hafif olsa bile altı haftadan uzun sürüyorsa hekime başvurmak önemlidir [4].
Boyundan kaynaklanan uyuşma
Boyunda omurilikten ayrılan bir sinir kökünün sıkışması ya da tahriş olması (servikal radikülopati) da elde uyuşma yapabilir; yaşla gelen yıpranma ve disk fıtığı (boyun fıtığı) başlıca nedenleridir [5]. Ağrı çoğu zaman boyundan başlar ve kola yayılır; parmaklarda ya da elde karıncalanma, his kaybı ve kas güçsüzlüğü eşlik edebilir [5].
AAOS, bu hastaların çoğunun zamanla düzeldiğini bildirir [5]. Boyundan kaynaklandığı düşünülen uyuşma, omurga hastalıklarıyla ilgilenen uzmanlık dallarınca değerlendirilir.
Şeker hastalığı, vitamin eksikliği ve diğer genel nedenler
Ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ya da ağrı şeker hastalığında görülebilir [1]. İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti'ne (NHS) göre uçlardaki sinirlerin hasarının (periferik nöropati) Birleşik Krallık'taki en sık nedeni diyabettir [6].
Diğer nedenler arasında B12 vitamini ya da başka vitaminlerin düşüklüğü, yıllarca süren aşırı alkol kullanımı, tiroid bezinin az çalışması ve bazı ilaçlar sayılır [6]. Bu nedenlerde sorun elde ya da bilekte değildir; değerlendirme iç hastalıkları ya da nöroloji gibi ilgili dallarca yapılır ve tedavi nedene göre belirlenir [1].
El uyuşmasına ne iyi gelir?
Tedavi nedene bağlıdır [1]. NHS'e göre ağrı kesiciler karpal tünel ağrısını kısa süreli hafifletebilir, ancak nedeni tedavi ettiklerine ilişkin kanıt azdır [3]; hangisinin uygun olduğu eczacıya ya da hekime sorulabilir. Karpal tünel sendromu bazen, özellikle gebelikte ortaya çıkmışsa, birkaç ay içinde kendiliğinden düzelir [3].
Ameliyatsız yöntemler yeterli olmadığında, sinir çok sıkışmışsa ya da kas güçsüzlüğü gelişmişse sinirin üzerindeki baskıyı kaldıran ameliyat önerilebilir [2][4]. Evde uygulanabilecek önlemler şunlardır [3][4]:
- Karpal tünel sendromunda bileği düz tutan bir ateli gece takmak; düzelmenin hissedilmesi altı haftayı bulabilir
- Bileği sık sık bükmeyi ya da sıkı kavramayı gerektiren işleri bırakmak ya da azaltmak
- Dirseği uzun süre bükülü tutmaktan kaçınmak, dirseğe yaslanmamak
- Gece uyurken dirseği düz tutmak; bunun için dirseğin çevresine bir havlu sarılabilir
El uyuşması için hangi doktora gidilir, nasıl değerlendirilir?
Uyuşma bilekte ya da dirsekte bir sinirin dağılımına uyuyorsa değerlendirme ortopedi ve travmatoloji ya da el cerrahisi tarafından yapılır.
Muayenede elin ve parmakların duyusu ile kas gücü değerlendirilir, sinirin üzerine hafifçe vurulduğunda parmaklarda karıncalanma olup olmadığına bakılır [2][4].
Sinir iletim çalışması ve EMG, sinirin ne kadar iyi çalıştığını ölçer, sıkışmanın yerini belirlemeye ve kasta hasar olup olmadığını görmeye yardım eder [2][4]; boyundaki sinir kökü sıkışmasını benzer yakınma yapan diğer durumlardan ayırmaya da yarar [5]. Karpal tünel sendromunda ek testler her hastada değil, bazı hastalarda gerekir [2].
Beklemeden başvurmanız gerekenler
İnme belirtileri aniden ortaya çıkabilir: yüzün bir yanında sarkma ve gülümsemede güçlük, bir koldaki güçsüzlük ya da uyuşma nedeniyle iki kolu birden kaldırıp tutamama, konuşmanın peltekleşmesi ya da anlamsızlaşması, vücudun bir yarısında güçsüzlük ya da uyuşma [7]. Bu belirtilerden biri varsa ya da son 24 saat içinde olup geçmişse hemen acil yardım çağırın (Kuzey Kıbrıs ve Türkiye'de 112); hastaneye kendiniz araç kullanarak gitmeyin [7].
Şu durumlarda da muayeneyi geciktirmeyin [1][2][3][4]:
- Uyuşma sürekli hale geldiyse ya da tekrarlayıp duruyorsa
- Elde güçsüzlük ya da beceriksizlik başladıysa, elinizden eşya düşürüyorsanız
- Başparmak kökündeki ya da eldeki kaslarda incelme fark ettiyseniz
- Yakınma şiddetliyse, altı haftadan uzun sürüyorsa ya da evdeki önlemlere rağmen kötüleşiyorsa
- Uyuşma bir yaralanmadan sonra başladıysa
Sık sorulan sorular
- Gece el uyuşması neden olur?
- Karpal tünel sendromunda gece yakınmaları çok sıktır; pek çok kişi bileği bükülü uyuduğu için uyuşma uykudan uyandırabilir ve eli sallamak birçok kişiyi rahatlatır [2]. Dirsek bükülü uyumak da ulnar sinir yakınmalarını artırabilir [4].
- Serçe parmak uyuşması neyin belirtisi?
- Serçe parmağın ve yüzük parmağının yarısının duyusunu ulnar sinir sağlar; bu parmaklardaki uyuşma ve karıncalanma, sinirin dirsekte sıkışmasının sık görülen belirtisidir [4].
- Sol elde ya da sağ elde karıncalanma tehlikeli mi?
- Yalnızca elde olan ve belirli parmakları tutan karıncalanma, bilekte ya da dirsekte bir sinir sıkışmasında görülür [2][4]. Aniden başlayan ve yüzde sarkma, konuşma bozukluğu ya da vücudun bir yarısında güçsüzlük veya uyuşmayla birlikte olan yakınma ise inme belirtisi olabilir; hemen acil yardım çağırın [7].
Bu yazı genel bir özettir; tanı ve tedavi kararı, sizi muayene eden hekimin değerlendirmesiyle verilir.
Kaynaklar
- Pins and needles. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Carpal Tunnel Syndrome. American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Carpal tunnel syndrome. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
- Ulnar Nerve Entrapment at the Elbow (Cubital Tunnel Syndrome). American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Cervical Radiculopathy (Pinched Nerve). American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo), n.d.. orthoinfo.org
- Peripheral neuropathy - Causes. NHS (nhs.uk), 2022. nhs.uk
- Symptoms of a stroke. NHS (nhs.uk), 2024. nhs.uk
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Karpal tünel sendromu: elde uyuşma ne zaman ameliyat gerektirir?
- Başparmak tarafında bilek ağrısı: De Quervain tenosinoviti
- El bileği kırığı: alçı mı, ameliyat mı?
- Ganglion kisti: el bileğindeki şişlik ne zaman tedavi gerektirir?
- Elde kesik: tendon ve sinir yaralanması ne zaman acildir?
- Tetik parmak: iğne mi, ameliyat mı?