El bileği kırığı çoğunlukla öne uzatılan ele düşmeyle oluşan, önkolda başparmak tarafındaki kemiğin (radius) bilek ucundaki kırığıdır [1]. Yerinden oynamamış ya da yerine oturtulup tutulabilen kırıklar atel ve alçıyla izlenir; kararsız kırıklarda plak ve vida gibi yöntemlerle ameliyat gerekebilir [1][3]. Kemik genellikle 6-8 haftada kaynar, tam toparlanma ise bir yıla kadar uzayabilir [1][2].
Kırık nerede olur?
Önkolun iki kemiğinden başparmak tarafındaki radiusun bileğe yakın ucu, bilek kırıklarının en sık görüldüğü yerdir [1].
Kırık düz ve yerinde kalabilir; bazen kemik parçaları kayar ya da kırık çizgisi eklem yüzeyine uzanır. Kırığın şekli ve kararlılığı, alçı ile ameliyat arasındaki seçimi belirleyen başlıca etkenlerdendir [1][3].
Hangi belirtiler görülür?
Belirtiler genellikle düşmenin hemen ardından başlar [1][2]:
- Bilekte ani ve belirgin ağrı
- Şişlik ve morarma
- Dokununca hassasiyet
- Bilek ve elin hareket ettirilememesi
- Kemik kaymışsa bilekte eğrilik
- Parmaklarda uyuşma ya da karıncalanma
Neden olur, kimlerde daha olasıdır?
En sık neden, düşerken ele yaslanmaktır. Gençlerde bu kırıklar daha çok yüksekten düşme, trafik kazası ya da spor yaralanması gibi yüksek enerjili travmalardan sonra görülür [1].
Yaşlılarda, özellikle kemik erimesi (osteoporoz) olanlarda, ayakta düşme gibi basit bir olay bile bileği kırabilir. Bu nedenle yaşlı birinde bilek kırığı zayıf kemiğin önemli bir işareti olabilir ve kemik sağlığı ile düşme riskinin değerlendirilmesi önerilir [1][3].
Burkulma ile kırık görünüşten her zaman ayırt edilemez; düşmeden sonra bilek ağrısı geçmiyorsa muayene ve röntgen gerekir [2].
Tanı nasıl konur?
Önce yaralanmanın nasıl olduğu sorulur, ardından bilekte cilt, kan dolaşımı ve parmaklardaki his muayene edilir [3]. Tanı önden ve yandan çekilen röntgenle doğrulanır [3]. Kırık eklem içine uzanıyorsa ya da ameliyat planlanıyorsa kemiği daha ayrıntılı görmek için bilgisayarlı tomografi kullanılabilir [1].
Kılavuzlar, hastalara görüntülerini görme ve yaralanmalarını anlama olanağının, ayrıca tedavi ve iyileşme hakkında sözlü ve yazılı bilginin sunulmasını önerir [4].
Ameliyatsız tedavi
Kırık yerinden oynamamışsa ya da kabul edilebilir konumdaysa atel veya alçı yeterli olabilir. İlk günlerde şişliğe izin veren bir atel sık kullanılır, gerekirse ardından alçıya geçilir. Bu destek genellikle 4-6 hafta kalır [1].
Kemik parçaları kaymışsa çoğu zaman kesi yapmadan dışarıdan yerine oturtulabilir (kapalı redüksiyon). Bu işlem yeterli ağrı kesiciyle yapılır ve ardından bilek alçıyla korunur [1][3][4].
Ameliyat ne zaman ve hangi yaşta düşünülür?
Alçı kırığı yerinde tutamıyorsa, eklem yüzeyi bozulmuşsa ya da kırık takip sırasında yeniden kayıyorsa ameliyat düşünülür. Parçalar metal plak ve vidalarla, tellerle ya da deri dışından yerleştirilen bir çerçeveyle (eksternal fiksatör) tutturulur [1][4].
Ameliyat gerekiyorsa zamanlama önemlidir: kılavuzlar eklem içine uzanan kırıklarda 72 saat, eklem dışı kırıklarda bir hafta içinde ameliyatı önerir [3][4].
Yaş kararı etkiler. 65 yaş ve üzerinde belirgin deformitesi olmayanlarda, kayma olsa bile çoğu zaman ameliyatsız izlem yeterli olur [3]. Pek çok çalışmayı birleştiren bir meta-analizde ameliyat genel olarak el fonksiyonunda ve kavrama gücünde hafif üstünlük sağlamış, ancak yalnızca 60 yaş üstü hastaları içeren çalışmalarda işlevsel fark anlamlı bulunmamıştır [5]. Bu yüzden karar; kırık tipi, yaş, elin ne kadar yoğun kullanıldığı ve genel sağlık durumu birlikte tartılarak verilir.
İyileşme süreci
Kemik genellikle 6-8 haftada kaynar; ağır kırıklarda bu süre uzayabilir [2]. Günlük işlerin hepsinde bileği rahatça kullanmak yaklaşık 3 ayı, tam toparlanma ise bir yıla kadar zamanı bulabilir [1].
Atel ya da alçı çıktıktan sonra fizyoterapi ve ev egzersizleri hareket ve gücün geri kazanılmasına yardım eder. Uygun olgularda ağrı elverdiğinde çıkarılabilir bir destek içinde erken harekete başlanabilir [1][3].
Bazı kişilerde hafif sertlik ya da uzun süren bir ağrı kalabilir. Nadiren, yaralanmayla orantısız ve uzun süren ağrıya yol açan kompleks bölgesel ağrı sendromu gelişebilir; geçmeyen ağrı mutlaka hekime bildirilmelidir [1]. Kılavuzlar, iyileşme beklendiği gibi gitmezse kolay bir kontrol olanağı sağlanmasını ve yaşlılarda kemik sağlığı ile düşme riskinin değerlendirilmesini önerir [3].
Beklemeden acile gitmeniz gereken durumlar
Aşağıdakilerden biri varsa gecikmeden acil servise başvurun [1][2]:
- Parmaklarda uyuşma ya da karıncalanma
- Bilekte ya da kolda belirgin şekil bozukluğu
- Kemiğin deriden dışarı çıkması ya da şiddetli kanama
- Dinlenmeye rağmen giderek artan şiddetli ağrı
- Parmaklar hafifçe düzeltilirken aşırı ağrı ya da başparmak ve işaret parmağında güçsüzlük
- Hastaneye ulaşana kadar: kolu havlu ya da askıyla destekleyin, kısa süreli ve bez sarılı buz uygulayın, yüzük ve bilezikleri hemen çıkarın, ameliyat gerekebileceği için yiyip içmeyin [2]
Sık sorulan sorular
- Bilek kırığında alçı ne kadar kalır?
- Ameliyatsız tedavide atel ve alçı genellikle 4-6 hafta kullanılır. Kesin süre kırığın tipine ve kontrol röntgenlerine göre belirlenir [1].
- Her bilek kırığı ameliyat gerektirir mi?
- Hayır. Yerinden oynamamış ya da yerine oturtulup tutulabilen kırıklar alçıyla tedavi edilebilir. Kararsız kırıklarda, eklem yüzeyini tutan kırıklarda ya da alçı içinde kayanlarda ameliyat düşünülür [1][3].
- Yaşlılarda ameliyat daha mı iyi?
- Mevcut kanıtlar, 60 yaş üstünde ameliyatın alçıya göre el fonksiyonunda belirgin üstünlük sağlamadığını gösteriyor [5]. Karar yine de kırık tipine ve kişinin gereksinimlerine göre bireysel verilir [3].
- Bilek kırığından sonra kemik sağlığıma baktırmalı mıyım?
- Yaşlı birinde basit bir düşmeyle oluşan bilek kırığı zayıf kemiğin işareti olabilir; bu nedenle kemik sağlığı ve düşme riskinin değerlendirilmesi önerilir [1][3].
- Bilek ne zaman tam olarak kullanılır?
- Günlük işlerin hepsi için yaklaşık 3 ay, tam toparlanma için bir yıla kadar zaman gerekebilir [1].
Kliniğimizde kırığın tipine, yaşınıza, elinizi nasıl kullandığınıza ve genel sağlığınıza bakarak tedaviyi sizinle birlikte planlarız; aynı kırık iki kişide farklı tedavi gerektirebilir.
Kaynaklar
- Distal Radius Fractures (Broken Wrist). American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo). orthoinfo.org
- Broken arm or wrist. NHS (nhs.uk), 2023. nhs.uk
- BOAST – The Management of Distal Radial Fractures. British Orthopaedic Association, 2017. boa.ac.uk
- Fractures (non-complex): assessment and management (NG38). National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2016. nice.org.uk
- Operative vs Nonoperative Treatment of Distal Radius Fractures in Adults: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Network Open (Ochen Y, et al.), 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu yazı genel bilgi içindir; muayenenin ve görüntülemenin yerini tutmaz. Kendinize ait bir yakınmanız varsa hekime başvurun.
Bu alandaki diğer yazılar
- Karpal tünel sendromu: elde uyuşma ne zaman ameliyat gerektirir?
- Başparmak tarafında bilek ağrısı: De Quervain tenosinoviti
- Ganglion kisti: el bileğindeki şişlik ne zaman tedavi gerektirir?
- El ve parmak uyuşması: neden olur, ne iyi gelir, kime gidilir?
- Elde kesik: tendon ve sinir yaralanması ne zaman acildir?
- Tetik parmak: iğne mi, ameliyat mı?